In ancient times hatha yoga was practiced for many years as a preparation for higher states of consciousness. The hatha yoga practices were designed by the rishis and sages of old for the evolution of mankind. Hatha yoga is a very important science for humanity today. Before taking to the practices of meditation, you must purify the body and its elements. This is the theme of hatha yoga.

Of the many authorities on hatha yoga, one outstanding personality is Swatmarama who compiled the Hatha Yoga Pradipika. It can also be translated as ‘Light on Hatha Yoga.’ It is a text which illumines a multitude of physical, mental and spiritual problems for aspirants.

In the Hatha Yoga Pradipika the first thing we see is that Swatmarama does not worry at all about self-control and self-discipline in the form of yama and niyama. The order here is very different. He begins by saying that you should first purify the whole body – the stomach, intestines, nervous system and other systems.

After shatkarma (Cleansing practices) you should practice asana and pranayama. Self-control and self-discipline should start with the body. That is much easier. Asana is discipline; pranayama is discipline; kumbhaka (retention of breath) is self-control.

After this one should go on to practice mudras like vajroli, sahajoli, khechari, shambhavi, vipareeta karani and others. In this way it will be possible to develop deep meditation. These practices will induce pratyahara and lead into dharana, dhyana and samadhi.

हठयोगप्रदिपिका
Hatha Yoga Pradipika

Hatha Yoga Pradipika is compiled into four chapters.

  • Prathamopadeshah, is about diet and physical exercises (asanas)
  • Dvitiyopadeshah, tells us about Pranayama, Kumbhaka and Sat-Kriya as well as Sat-Karma
  • Tritiyopadeshah is all about Mudras and Bandhas
  • Chhaturthopadeshah is about spiritual nature of Kundalini techniques

प्रथमोपदेशः
Prathamo-Padeśaḥ

श्रीआदिनाथाय नमो.अस्तु तस्मै ”
येन् [अ] {ओ} [उ] पदिष्टा हठयोगविद्या.”
विभ्राजते प्रोन्नतराजयोगम् ”
आरोढुम् इच्छोर् अधिरोहिणीव .1.
Śrī-ādi-nāthāya namo.astu tasmai”
yen [a] {o} – [u] padiṣṭā haṭha-yoga-vidyā ”
vibhrājate pronnata-rāja-yogam”
āroḍhum icchor adhirohiṇi-iva .1.
Reverence to the Venerable Shiva from whom the science of Hatha Yoga was taught. It illuminates the superior state of Raja yoga, for those who want to ascend on a staircase. || 1 ||

प्रणम्य श्रीगुरुं नाथं स्वात्मारामेण योगिना. ”
केवलं राजयोगाय हठविद्य् [अ] {ओ} [उ] पदिश्यते .2.
Praṇamya śrī-guruṁ nāthaṁ svātmārāmeṇa yoginā.”
kevalaṁ rāja-yogāya haṭha-vidy [a] – {o} [u] padiśyate .2.
After the bowing before the respected teacher, by Yogi Svatmarama the science of Hatha Yoga, exclusively for the purpose of reaching the state of Raja Yoga. || 2 ||

भ्रान्त्या बहुमतध्वान्ते राजयोगम् अजानताम्. ”
हठप्रदीपिकां धत्ते स्वात्मारामः कृपाअकरः .3.
Bhrāntyā bahu-mata-dhvānte rāja-yogam ajānatām.”
haṭha-pradīpikāṁ dhatte svātmārāmaḥ kr̥pa-ākaraḥ .3.
To those who do not know the state of Raja yoga due to erroneous ideas and many confusion in the darkness Svatmarama, full of compassion, continues the light of Hatha-Yoga. || 3 ||

हठविद्यां हि मत्स्येन्द्रगोरक्षाअद्या विजानते. ”
स्वात्माराम् {ओ} [अः] {} [अ] थवा योगी जानीते तत्प्रसादतः .4.
Hatha vidyāṁ hi-Matsyendra gorakṣa-Adya vijānate.”
svātmārām {o} [aḥ] – {‘} [a] thavā yogī jānīte tat-prasādataḥ .4.
The science of Hatha Yoga is undoubtedly known to Matsyendra, Gorakshsa, and others. Through their favor, Yogi Svatmarama knows them. || 4 ||

श्रीआदिनाथमत्स्येन्द्रशावरानन्दभैरवाः. ”
चौरङ्गीमीनगोरक्षविरूपाक्षबिलेशयाः .5.
Śrī-ādinātha-matsyendra-śāvarānanda-bhairavāḥ.”
cauraṅgī-mīna-gorakṣa-virūpākṣa-bileśayāḥ .5.
Shiva, Matsyendra, Shavarananda, Bhairava, Chaurangi, Mina, Goraksha, Virupaksha, Bileshaya; || 5 ||

मन्थान् [ः] {} ओ भैरव् [ः] {} ओ योगी सिद्धि [ः] {} र् बुद्ध [ः] {} श् च कन्थडिः. ”
कोरंटकः सुरानन्दः सिद्धपाद [ः] {} श् च चर्पटिः .6.
Manthan [H ] {o} bhairav [H] {o} yogī siddhi [H] {r} buddha [H] {¶} ca kanthaḍiḥ. ”
koraṁṭakaḥ surānandaḥ siddhapāda [ḥ] {ś} ca carpaṭiḥ .6.
Manthano, Bhairava, Yogi-Siddhi, Buddha and Kanthadi, | Korantaka, Surananda, Siddhapada and Charapti; || 6 ||

कानेरी पूज्यपाद [ः] {} श् च नित्यनाथो निरञ्जनः. ”
कपाली बिन्दुनाथ [ः] {} श् च काकचण्डीश्वराअह्वयः .7.
Kaneri pūjyapāda [H] {¶} ca nitya-Natho nirañjanaḥ.”
kapālī bindunātha [ḥ] {ś} ca kākacaṇḍīśvara-āhvayaḥ .7.
Kaneri, Pujyapada and Nityanatha, Niranjana Kapaali, Bindunatha, and known as Kakachandishvara; || 7 ||

अल्लामः प्रभुदेवश् च घोडा चोली च टिंटिणिः. ”
भानुकी नारदेवश् च खण्डः कापालिकस् तथा .8.
Allāmaḥ prabhudeva ca ca ghoḍā colī ca ṭiṁṭiṇiḥ.”
bhānukī nāradevaś ca khaṇḍaḥ kāpālikas tathā .8.
Allama, Prabhudeva and Ghoda, Choli and Tintini, Bhanuki, Naradeva and Khanda, Kapalika are these. || 8 ||

इत्य् आदयो महासिद्धा हठयोगप्रभावतः ”
खण्डयित्वा कालदण्डं ब्रह्माण्डे विचरन्ति ते .9.
Ity ādayo mahā-siddhā haṭha-yoga-prabhāvataḥ.”
khaṇḍayitvā kāla-daṇḍaṁ brahmāṇḍe vicaranti te .9.
These and other great masters who have come through Hatha Yoga they overcame the time and persisted forever. || 9 ||

अशेषतापतप्तानां समाश्रयमठो हठः. ”
अशेषयोगयुक्तानाम् आधारकमठो हठः .10.
Aśeṣa-tāpa-taptānāṁ samāśraya-maṭho haṭhaḥ.”
aśeṣa-yoga-yuktānām ādhāra-kamaṭho haṭhaḥ .10.
For those who are plagued by suffering, Hatha yoga is the refuge shelter. For those who stay in the state of yoga, Hatha yoga is the supporting turtle. || 10 ||

हठविद्या परं गोप्या योगिना सिद्धिम् इच्छता. ”
भवेद् वीर्यवती गुप्ता निर्वीर्या तु प्रकाशिता .11.
Haṭha-vidyā paraṁ gopyā yoginā siddhim icchatā.”
bhaved vīryavatī guptā nirvīryā tu prakāśitā .11.
The science of Hatha yoga is strictly secret from the yogi who strives for enlightenment. It is powerful in secret, meaningless, [if it is] exhibited. || 11 ||

सुराज्ये धार्मिके देशे सुभिक्षे निरुपद्रवे. ”
धनुः प्रमाणपर्यन्तं शिलाग्निजलवर्जिते.”
एकान्ते मठिकामध्ये स्थातव्यं हठयोगिना .12.
surājye dhārmike deśe subhikṣe nirupadrave. ”
dhanuḥ pramāṇa-paryantaṁ śilāgni-jala-varjite.”
ekānte maṭhikā-madhye sthātavyaṁ haṭha-yoginā .12.
The Hatha-Yogi shall dwell in a hermitage, this is to be 2 meters long and away from rocks, water or fire she is to be in a virtuous kingdom, in a safe region, where there are many alms. || 12 ||

अल्पद्वारम् अरन्ध्रगर्तविवरं नात्युच्चनीचायतं ”
सम्यग्गोमयसान्द्रलिप्तम् अमलं निःशेसजन्तूज्झितम्.”
बाह्ये मण्डपवेदिकूपरुचिरं प्राकारसंवेष्टितं ”
प्रोक्तं योगमठस्य लक्षणम् इदं सिद्धैर् हठाभ्यासिभिः .13.
Alpa-dvāram arandhra-Garta-vivaraṁ na-aty-ucca-nīcāyataṁ”
samyag-gomaya Sandra liptam amalaṁ niḥśesa-jantūjjhitam. ”
Bāhye Mandapa-vedi-Kupa ruciraṁ prākāra-saṁve-ṣṭitaṁ ”
proktaṁ yoga-maṭhasya lakṣaṇam idaṁ siddhair haṭhābhyāsibhiḥ .13.
With a small door, without windows, holes or crevices, not too high or low, completely smeared with a thick, intact layer of cow manure, completely free from beasts. Also outwardly the small cottage is neat with fence, altar, surrounded by a free surface. Just as the yoga clause was even described by the masters for the Hatha-Yogi. || 13 ||

एवं विधे मठे स्थित्वा सर्वचिन्ताविवर्जितः. ”
गुरूपदिष्टमार्गेण योगम् एव समभ्यसेत् .14.
Evaṁ vidhe maṭhe sthitvā sarva-cintā-vivarjitaḥ.”
guru-upadiṣṭa-mārgeṇa yogam eva sam-abhyaset .14.
Truly in this very fold, free of worries yoga is to be practiced exactly as taught by the teacher. || 14 ||

अत्याहारः प्रयासश् च प्रजल्पो नियमाग्रहः. ”
जनसङ्गश् च लौल्यं च षड्भिर् योगो विनश्यति .15.
Atyāhāraḥ prayāsaś ca prajalpo niyamā-grahaḥ.”
jana-saṅgaś ca laulyaṁ ca ṣaḍbhir yogo vinaśyati .15.
Overexertion, overexertion, gossip, and rule; superficial conviviality and instability, through these six [virtues], yoga is lost. || 15 ||

उत्साहात् साहसाद् धैर्यात् तत्त्वज्ञानाश् च निश्चयात्. ”
जनसङ्गपरित्यागात् षड्भिर् योगः प्रसिद्ध्यति .16.
Utsāhāt sāhasād dhairyāt tattva-jñānāś ca niścayāt.”
jana-saṅga-parityāgāt ṣaḍbhir yogaḥ prasiddhyati .16.
Seriousness, fearlessness, persistence, truthfulness, knowledge and trust; Quitting of superficial sociality, through these six (virtues), yoga is achieved. || 16 ||

अथ यमनियमाः ”
अहिंसा सत्यमस्तेयं ब्रह्मचर्यं क्षमा धृतिः.”
दयाआर्जवं मिताहारः शौचं च {इ} [ए] व यमा दश .17.
atha yama-niyamāḥ ”
ahiṁsā satyam-asteyaṁ brahmacaryaṁ kṣamā dhr̥tiḥ.”
dayā-ārjavaṁ withāhāraḥ śaucaṁ ca- {i} [e] va yamā daśa .17.
Now Yama and Niyama: non-violence, truthfulness, non-stealing, acting in the consciousness of a higher ideal, forgiveness, tolerance Empathy, honesty, modesty and hygiene are truly Yama. || 17 ||

तपः सन्तोष आस्तिक्यं दानम् ईश्वरपूजनम्. ”
सिद्धान्तवाक्यश्रवणं ह्रीमती च तपो हुतम्.”
नियमा दश सम्प्रोक्ता योगशास्त्रविशारदैः .18.
tapaḥ santoṣa āstikyaṁ dānam īśvara-pūjanam. ”
siddhānta-vākya-śravaṇaṁ hrīmatī ca tapo hutam.”
niyamā daśa samproktā yoga-śāstra-viśāradaiḥ .18.
Self-discipline, contentment, faith, charity, respect Source study, moderation, prudence, learning of texts and sacrifice, are the 10 Niyamas, recognized by the yoga script scholars. || 18 ||

अथ आसनम् ”
हठस्य प्रथमाङ्गत्वाद् आसनं पूर्वम् उच्यते.”
कुर्यात् तद् आसनं स्थैर्यम् आरोग्यं चाङ्गलाघवम् .1 9.
atha āsanam ”
haṭhasya prathama-aṅgatvād āsanaṁ pūrvam ucyate.”
kuryāt tad āsanaṁ sthairyam ārogyaṁ cāṅga-lāghavam .19.
Now Asana: Asana is first explained as it is the first stage of Hatha Yoga. This Asana practice is to be practiced as it gives strength, health and ease in the body. || 19 ||

वशिष्ठाअद्यैश् च मुनिभिर् मत्स्येन्द्राअद्यैश् च योगिभिः. ”
अङ्गीकृतान्य् आसनानि कथ्यन्ते कानिचिन् मया .20.
Vaśiṣṭha-ādyai ca ca munibhir matsyendra-ādyai ca ca yogibhiḥ.”
aṅgīkr̥tāny āsanāni kathyante kānicin mayā .20.
I will describe a selection of asanas that have been found to be good from Vashishtha and other saints as well as Matsyendra and other Yogis. || 20 ||

जानूउर्वोर् अन्तरे सम्यक् कृत्वा पादतले उभे. ”
ऋजुकायः समासीनः स्वस्तिकं तत् प्रचक्षते .21.
Jānu-ūrvor antare samyak kr̥tvā pāda-tale ubhe.”
r̥ju-kāyaḥ samāsīnaḥ svastikaṁ tat pracakṣate .21.
To the inside of the knees and thighs both soles are placed correctly, with straight body, this is called Svastikasana. || 21 ||

सव्ये दक्षिणगुल्फं तु पृष्ठपार्श्वे नियोजयेत्. ”
दक्षिणे.अपि तथा सव्यं गोमुखं गोमुखाकृतिः .22.
Savye dakṣiṇa-gulphaṁ tu pr̥ṣṭha-pārśve niyojayet.”
dakṣiṇe.api tathā savyaṁ gomukhaṁ gomukhākr̥tiḥ .22.
The right ankle should be placed on the side of the left buttocks. Then, on the right [buttocks], the left [ankle]. This is called Gomukhasana because it looks like a cow head. || 22 ||

एकं पादं तथैकस्मिन् विन्यसेद् उरुणि स्थिरम्. ”
इतरस्मिंस् तथा च् {ओ} [अ] [ऊ] रुं वीरासनम् इतीरितम् .23.
Ekam Padam tathaikasmin vinyased uruṇi sthiram.”
itarasmiṁs tathā c {o} [a] – [ū] ruṁ vīrāsanam itīritam .23.
Now a foot is to be placed firmly with a thigh. In the other thigh, in the same way [the other foot]. This is called Virasana. || 23 ||

गुदं निरुध्य गुल्फाभ्यां व्युत्क्रमेण समाहितः. ”
कूर्माअसनं भवेद् एतद् इति योगविदो विदुः .24.
Gudaṁ nirudhya gulphābhyāṁ vyutkrameṇa samāhitaḥ.”
kūrma-āsanaṁ bhaved etad iti yoga-vido viduḥ .24.
Press the anus together with the ankle while keeping mindfulness in the whole body. The yoga experts report this is Kurmasana. || 24 ||

पद्मासनं तु संस्थाप्य जानूर्वोर् अन्तरे करौ. ”
निवेश्य भूमौ संस्थाप्य व्योमस्थं कुक्कुटाअसनम् .25.
Padmāsanaṁ tu saṁsthāpya jānūrvor antare karau.”
niveśya bhūmau saṁsthāpya vyomasthaṁ kukkuṭa-āsanam .25.
After Padmasana is taken, both hands are placed between knee and thigh pushed, rooted on the ground [and the body] in the air, that is Kukkutasana. || 25 ||

कुक्कुटासनबन्धस्थो दोर्भ्यां सम्बद्य कन्धराम्. ”
भवेद् कूर्मवद् उत्तान एतद् उत्तानकूर्मकम् .26.
Kukkutasana-bandha-stho dorbhyāṁ sambadya kandharām.”
bhaved kūrmavad uttāna etad uttāna-kūrmakam .26.
Folded in Kukkutasana, hold the neck with the forearms, and linger, like a tortoise lying on its back, this is Uttana-Kurmasana. || 26 ||

पादाङ्गुष्ठौ तु पाणिभ्यां गृहीत्वा श्रवणावधि. ”
धनुर् आकर्षणं कुर्याद् धनुरासनम् उच्यते .27.
Pādāṅguṣṭhau tu pāṇibhyāṁ gr̥hītvā śravaṇāvadhi.”
Dhanur ākarṣaṇaṁ kuryād Dhanur-asanam ucyate .27.
Raise the big toes with your hands up to your ears [to] perform the bending of a bow, which is called Dhanurasana. || 27 ||

वाम् [अ] {ओ} [ऊ] रुमूलार्पितदक्षपादं ”
जानोर् बहिर् वेष्टितवामपादम्.”
प्रगृह्य तिष्ठेत् परिवर्तिताङ्गः ”
श्रीमत्य्सनाथ् {ओ} [उ] दितम् आसनं स्यात् .28.
Vām [a] – {o} [ū] ru-mūla-arpita-dakṣa-pādaṁ”
jānor bahir veṣṭita-vāma-pādam. ”
Pragr̥hya tiṣṭhet parivartita -aṅgaḥ ”
śrī-matysa-nāth- {o} [u] ditam āsanaṁ syāt .28.
Place the right foot at the origin of the left thigh; place the left foot next to the outside of the knee; In the position [the yogi] remains with a turned body. This is the position described by Matsyendra. || 28 ||

मत्स्येन्द्रपीठं जठरप्रदीप्तिं ”
प्रचण्डरुग् मण्डलखण्डनास्त्रम्.”
अभ्यासतः कुण्डलिनीप्रबोधं ”
चन्द्रस्थिरत्वं च ददाति पुंसाम् .29.
matsyendra-pīṭhaṁ jaṭhara-pradīptiṁ”
pracaṇḍa-rug maṇḍala-khaṇḍana-astram. ”
Abhyāsataḥ kuṇḍalinī-prabodhaṁ”
candra-sthiratvaṁ ca dadāti puṁsām .29.
The attitude of Matsyendra regulates the_duration fire and eliminates many terrible diseases like a weapon. Through this practice the kundalini is awakened, the moon is stabilized and it is highly recommended for [all] humans. || 29 ||

प्रसार्य पादौ भुवि दण्डरूपौ ”
दोर्भ्यां पदाग्रद्वितयं गृहीत्वा.”
जानूपरिन्यस्तललाटदेशो ”
वसेद् इदं पश्चिमतानम् आहुः .30.
Prasārya pādau bhuvi daṇḍa-rūpau”
dorbhyāṁ pada-agra-dvitayaṁ gr̥hītvā. ”
Jānu-upari-nyasta-lalāṭa-deśo”
vased idaṁ paścimatānam āhuḥ .30.
The legs are stretched on the ground like a stick, the forearms hold the two toes. The forehead is placed on the knees. In this position [the yogi] lingers. [She] is called Pashchimatanasana. || 30 ||

इति पश्चिमतानम् आसनाअग्र्यं ”
पवनं पश्चिमवाहिनं करोति.”
उदयं जठरानलस्य कुर्याद् ”
उदरे कार्श्यम् अरोगतां च पुंसाम् .31.
iti paścimatānam āsana-āgryaṁ”
pavanaṁ paścima-vāhinaṁ karoti. ”
Udayaṁ jaṭharānalasya kuryād”
udare kāryyam arogatāṁ ca puṁsām .31.
This Pashchimatanasana, is the most primitive among the Asanas, it brings the energy in the back to flow, it causes an intense digestive fire, flattens the abdomen and frees the man from diseases. || 31 ||

धरामवष्टभ्य करद्वयेन ”
तत्कूर्परस्थापितनाभिपार्श्वः.”
उच्चासनो दण्डवद् उत्थितः खे ”
मायूरम् एतत् प्रवदन्ति पीठम् .32.
Dharām-avaṣṭabhya kara-dvayena”
tat-kūrpara-sthāpita-nābhi-pārśvaḥ. ”
Uccāsano daṇḍa-vad utthitaḥ khe”
māyūram etat pravadanti pīṭham .32.
On the floor standing with both hands [the] elbows are placed on the sides of the navel. [The body should be raised like a staff in the air. This position is called Mayurasana. || 32 ||

हरति सकलरोगान् आशु गुल्म् [अ] [उ] {ओ} दरादीन् ”
अभिभवति च दोषान् आसनं श्रीमयूरम्.”
बहु कदशनभुक्तं भस्म कुर्याद् अशेषं ”
जनयति जठराग्निं जारयेत् कालकूटम् .33.
Harati sakala-Rogan ASU Gulm [a] – [u] {o} dara-adin”
abhibhavati about Dosan asanam SRI Mayuram “.
Bahu kadaśana-bhuktaṁ bhasma kuryād aśeṣaṁ”
janayati jaṭharāgniṁ jārayet kāla-kūṭam .33.
Mayurasana quickly removes all diseases of the spleen, the abdomen and others, and it is victorious with dysbalance of the Doshas. In particular, it burns all excessively consumed food to ashes. It produces a digestive fire that can even digest the terrible poison Kala-kuta. || 33 ||

उत्तानं शबवद् भूमौ शयनं तच्छवासनम्. ”
शवाअसनं श्रान्तिहरं चित्तविश्रान्तिकारकम् .34.
Uttānaṁ śabavad bhūmau ayayanaṁ tac-chavāsanam.”
śava-āsanaṁ śrānti-haraṁ citta-virrānti-kārakam .34.
Stretched like a corpse resting on the floor, this is Shavasana. Shavasana distributes fatigue and brings relaxation into the mind and body. || 34 ||

चतुरशीत्य् आसनानि शिवेन कथितानि च. ”
तेभ्यश् चतुष्कम् आदाय सारभूतं ब्रवीम्य् अहम् .35.
Caturaśīty āsanāni śivena kathitāni ca.”
tebhyaś catuṣkam ādāya sāra-bhūtaṁ bravīmy aham .35.
And 84 Asanas have been described by Shiva; of these, four have been extracted as essence. [These] I describe. || 35 ||

सिद्धं पद्मं तथा सिंहं भद्रं व् [अ] [इ] {} ए ति चतुष्टयम् “.
श्रेष्ठं तत्रापि च सुखे तिष्ठेत् सिद्धासने सदा .36.
Siddhaṃ Padmam TATHA siṁhaṁ bhadram v [a] – [i] {e} ti-catuṣ. Tayam . ”
ṣṭreṣṭhaṁ tatrāpi ca sukhe tiṣṭhet siddhāsane sadā .36.
Siddhasana, Padmasana, Simhaasana and Bharasana – so these four. Of these, Siddhasana is even the best and convenient to the perpetual lingering. || 36 ||

अथ सिद्धासनम् ”
योनिस्थानकम् अङ्घ्रिमूलघटितं कृत्वा दृढं विन्यसेत्”
मेण्ढ्रे पादम् अथैकम् एव हृदये कृत्वा हनुं सुस्थिरम्. ”
स्थाणुः संयमितेन्द्रियो.अचलदृशा पश्येद् भ्रुवोर् अन्तरं”
ह्य् एतन् मोक्षकपाटभेदजनकं सिद्धासनं प्रोच्यते .37.
atha siddhāsanam- ”
yoni-sthānakam aṅghri-mula-ghaṭitaṁ kr̥tvā dr̥ḍhaṁ vinyaset”
meṇḍhre Padam atha-IKAM eva hr̥daye kr̥tvā Hanum susthiram. ”
sthāṇuḥ saṁyamitendriyo.acala-DRSA paśyed bhruvor antaraṁ”
hy etan Moksa-Kapata-bheda-janakaṁ siddhāsanaṁ procyate. 37th
Now Siddhasana is explained: the heel is placed directly against the basin; the other foot is placed firmly above the genital area. Now the only chin is pressed firmly on the heart. Here lingering with withdrawn senses, [the yogi] directs the gaze immovably between the eyebrows. The position is known as Siddhasana, since it breaks the gate to salvation. || 37 ||

मेण्ढ्राद् उपरि विन्यस्य सव्यं गुल्फं तथ् [अ] {ओ} उपरि. ”
गुल्फान्तरं च निक्षिप्य सिद्धासनम् इदं भवेत् .38.
Meṇḍhrād upari vinyasya savyaṁ gulphaṁ tath [a] – {o} upari.”
gulpha-antaraṁ ca nikṣipya siddhāsanam idaṁ bhavet .38.
Place the left ankle above the genitals and place the other ankle just above [the genitals]. This is also called [the variation] Siddhasana. || 38 ||

एतत् सिद्धासनं प्राहुर् अन्ये वज्रासनं विदुः. ”
मुक्तासनं वदन्त्य् एके प्राहुर् गुप्तासनं परे .39.
etat siddhāsanaṁ prāhur anye vajrāsanaṁ viduḥ.”
muktāsanaṁ vadanty eke prāhur guptāsanaṁ pare .39.
This [called by me as the] position of the enlightened (Siddhasana) is known to others as a diamond position (Vajrasana). Some call them liberated beings position (Muktaasana), while others know them as the secret position (Guptaasana). || 37 ||

यमेष्व् इव मिताहारम् अहिंसा नियमेष्व् इव. ”
मुख्यं सर्वाअसनेष्व् एकं सिद्धाः सिद्धासनं विदुः .40.
Yameṣv iva mitāhāram ahiṁsā niyameṣv iva.”
mukhyaṁ sarva-āsaneṣv ekaṁ siddhāḥ siddhāsanaṁ viduḥ .40.
It is the most important diet among the yamas and non-violence among the Niyamas among the Asanas Siddhaasana, of the enlightened beings, is known as the First. || 40 ||

चतुरशीतिपीठेषु सिद्धम् एव सदाभ्यसेत्. ”
द्वासप्ततिसहस्राणां नाडीनां मलशोधनम् .41.
Caturaśīti-pīṭheṣu siddham eva sadābhyaset.”
dvāsaptati-sahasrāṇāṁ nāḍīnāṁ mala-śodhanam .41.
Of the 84 positions Siddhasana is to be practiced. It cleans the 72 thousand energy channels (Nadi) of impurities. || 41 ||

आत्मध्यायी मिताहारी यावद् द्वादशवत्सरम्. ”
सदा सिद्धासनाभ्यासाद् योगी निष्पत्तिम् आप्नुयात् .42.
Ātma-dhyāyī mitāhārī yāvad dvādaśa-vatsaram.”
sadā siddhāsanābhyāsād yogī niṣpattim āpnuyāt .42.
To meditate on his true nature, follow a regular diet for over 12 years, and practice Siddhasana, the yogi achieves self-realization. || 40 ||

किम् अन्यैर् बहुभिः पीठैः सिद्धे सिद्धासने सति. ”
प्राणानिले सावधाने बद्धे केवलकुम्भके.”
उत्पद्यते निरायासात् स्वयम् एव् [अ] {ओ} [उ] न्मनी कला .43.
kim anyair bahubhiḥ pīṭhaiḥ siddhe siddhāsane sati. ”
prāṇa-anile sāvadhāne baddhe kevala-kumbhake.”
utpadyate nirāyāsāt svayam ev [a] – {o} [u] nmanī kalā .43.
Why many other positions, once Siddhasana is perfected? The river of Prana is controlled and controlled with Kevala-Kumbhaka. Truly, the state of Unmani rises spontaneously and spontaneously without any effort. || 43 ||

तथ [ए] {इ} कास्मिन्न् एव दृढे सिद्धे सिद्धासने सति. ”
बन्धत्रयम् अनायासात् स्वयम् एवोपजायते .44.
Tatha- [e] {i} kāsminn eva dr̥ḍhe siddhe siddhāsane sati.”
bandha-trayam anāyāsāt svayam evopajāyate .44.
If this is a Siddhasana perfected and comfortable, [then] the three Bandhas are formed without difficulty. || 44 ||

नाअसनं सिद्धसदृशं न कुम्भः केवलोपमः. ”
न खेचरीसमा मुद्रा न नादसदृशो लयः .45.
Na-asanam siddha-sadr̥śaṁ na kumbhaḥ kevalopamaḥ.”
na khecarī-samā mudrā na nāda-sadr̥śo layaḥ .45.
There is no position (asana) comparable to Siddhasana, no respiratory technique (Kumbhaka) comparable to Kevala-Kumbhaka, no Mudra comparable to Khecari Mudra, no sound (Nada) comparable to the silence (Laya). || 45 ||

अथ पद्मासनम् ”
वाम् [अ] [उ] {} ओ रूपरि दक्षिणं च चरणं संस्थाप्य वामं तथा”
दक्ष् [उ] {} ओ रूपरि पश्चिमेन विधिना धृत्वा कराभ्यां दृढम्. ”
अङ्गुष्ठौ हृदये निधाय चिबुकं नासाग्रम् आलोकयेत्”
एतद् व्याधिविनाशकारि यमिनां पद्मासनं प्रोच्यते .46.
atha padmāsanam- ”
VAM [a] – [u] {o} ru-Upari dakṣiṇaṁ ca caraṇaṁ saṁsthāpya vāmaṁ TATHA”
DAKS [u] {o} ru-Upari paścimena vidhinā dhr̥tvā karābhyāṁ dr̥ḍham “.
aṅguṣṭhau hr̥daye nidhāya cibukaṁ nāsāgram ālokayet”
etad vyādhi-vināśa-kāri yamināṁ padmāsanaṁ procyate .46.
Now the Lotus position (Padmasana) is explained: The right foot is placed on the left thigh, analogously the left foot on the right thigh; The hands are now crossed far behind their backs until they reach the big toes. The chin is placed on the heart. One should look further at the nasal tip. This causes the dissolution of all diseases and is known to the yogis. || 46 ||

उत्तानौ चरणौ कृत्वा ऊरुसंस्थौ प्रयत्नतः. ”
ऊरुमध्ये तथोत्तानौ पाणी कृत्वा ततो दृशौ .47.
Uttānau caraṇau kr̥tvā Uru saṁsthau prayatnataḥ.”
ūru-madhye tathottānau pāṇī kr̥tvā tato dr̥śau .47.
The soles of the feet are carefully placed on the thighs, pointing upwards, as well. The view is directed there. || 47 ||

नासाग्रे विन्यसेद् राजदन्तमूले तु जिह्वया. ”
उत्तम्भ्य चिबुकं वक्षस्य् उत्थाप्य् पवनं शनैः .48.
Nāsāgre vinyased rājad-anta-mūle tu jihvayā.”
uttambhya cibukaṁ vakṣasy utthāpy pavanaṁ śanaiḥ .48.
Looking at the nasal tip, then the tongue curled up to the root of the incisors, the chin on the chest [lowered], the life energy can be slowly pulled upwards. || 46 ||

इदं पद्मासनं प्रोक्तं सर्वव्याधिविनाशनम्. ”
दुर्लभं येन केनापि धीमता लभ्यते भुवि .49.
idaṁ padmāsanaṁ proktaṁ sarva-vyādhi-vināśanam.”
durlabhaṁ yena kenāpi dhīmatā labhyate bhuvi .49.
This is called Padmasana. [This position] destroys all diseases. It is hard to manage by most people and even the wise ones in this world. || 49 ||

कृत्वा सम्पुटितौ करौ दृढतरं बद्ध्वा तु पद्मासनं ”
गाढं वक्षसि सन्निधाय चिबुकं ध्यायंश् च तच् चेतसि.”
वारं वारम् अपानम् ऊर्ध्वम् अनिलं प्रोत्सारयन् पूरितं ”
न्यञ्चन् प्राणम् उपैति बोधम् अतुलं शक्तिप्रभावान् नरः .50.
Kr̥tvā sampuṭitau crucian dr̥ḍhataraṁ baddhvā tu padmāsanaṁ”
gāḍhaṁ vakṣasi sannidhāya cibukaṁ dhyāyaṁś ca tac cetasi. ”
Varam varam apānam ūrdhvam ANILAM protsārayan pūritaṁ”
nyañcan Pranam upaiti bodham atulaṁ sakti -prabhāvān naraḥ .50.
Form the hands like a bowl, take the padmasana [and] lower the chin firmly on the breast. [Well] the Yogi breathes down Apana (downward flowing energy) and Prana (upwards flowing energy) downwards. Thus the foundation of wisdom and incomparable energy is created in man. || 50 ||

पद्मासने स्थितो योगी नाडीद्वारेण पूरितम्. ”
मारुतं धारयेद् यस् तु स मुक्तो नात्र संशयः .51.
Padmāsane sthito yogī nāḍī-dvāreṇa pūritam.”
mārutaṁ dhārayed yas tu sa mukto nātra saṁśayaḥ .51.
The Yogi, sitting in Padmasana, can breathe life energy through the opening of the Nadis is certainly a liberated being. There is no doubt about this. || 51 ||

अथ सिंहासनम् ”
गुल्फौ च वृषणस्याधः सीवन्याः पार्श्वयोः क्षिपेत्.”
दक्षिणे सव्यगुल्फं तु दक्षगुल्फं तु सव्यके .52.
atha siṁhāsanam- ”
gulphau ca vr̥ṣaṇasyādhaḥ sīvanyāḥ pārśvayoḥ kṣipet.”
dakṣiṇe savya-gulphaṁ tu dakṣa-gulphaṁ tu savyake .52.
Now the lion position (Simhasana): [The yogi] places the ankles below the scrotum on both sides of the pelvic floor, the left ankle on the right, the right of course on the left side. || 52 ||

हस्तौ तु जान्वोः संस्थाप्य स्वाङ्गुलीः सम्प्रसार्य च. ”
व्यात्तवक्त्रो निरीक्षेत नासाग्रं सुसमाहितः .53.
Hastau tu jānvoḥ saṁsthāpya svāṅgulīḥ samprasārya ca.
vyātta-vaktro nirīkṣeta nāsāgraṁ susamāhitaḥ .53.
The hands are placed on the knees, the fingers spread wide and the mouth is opened, it should be concentrated on the nasal tip. || 53 ||

सिंहासनं भवेद् एतत् पूजितं योगिपुङ्गवैः. ”
बन्धत्रितयसन्धानं कुरुते चासनोत्तमम् .54.
Siṁhāsanaṁ bhaved etat pūjitaṁ yogi-puṅgavaiḥ.”
bandha-tritaya-sandhānaṁ kurute cāsanottamam .54.
This position is Simhasana. She is revered by the best yogis. It causes the unity of the three Bandhas and is the best of the Asanas. || 54 ||

अथ भद्रासनम् ”
गुल्फौ च वृषणस्याधः सीवन्याः पार्श्वयोः क्षिप्ते.”
सव्यगुल्फं तथा सव्ये दक्षगुल्फं तु दक्षिणे .55.
atha bhadrāsanam- ”
gulphau ca vr̥ṣaṇasyādhaḥ sīvanyāḥ pārśvayoḥ kṣipte.”
savya-gulphaṁ tathā savye dakṣa-gulphaṁ tu dakṣiṇe .55.
Now the promising position (Bhadrasana): The ankles are placed below the scrotum on both sides of the pelvic floor. The left ankle on the left side, analogously the right ankle on the right side. || 55 ||

पार्श्वपादौ च पाणिभ्यां दृढं बद्ध्वा सुनिश्चलम्. ”
भद्रासनं भवेद् एतत् सर्वव्याधिविनाशनम्.”
गोरक्षासनम् इत्य् आहुर् इदं वै सिद्धयोगिनः .56.
pārśva-pādau ca pāṇibhyāṁ dr̥ḍhaṁ baddhvā suniścalam. ”
bhadrāsanaṁ bhaved etat sarva-vyādhi-vināśanam.”
gorakṣāsanam ity āhur idaṁ vai siddha-yoginaḥ .56.
The sides of the feet are held firmly and immovably with both hands. This is Bhadrasana and it destroys all diseases. The enlightened yogis say that this is certainly the position of Goraksha (Gorakshasana). || 56 ||

एवम् आसनबन्धेषु योगीन्द्रो विगतश्रमः. ”
अभ्यसेन् नाडिकाशुद्धिं मुद्रादिपवनीक्रियाम् .57.
Evam āsana-bandheṣu yogīndro vigata-śramaḥ.”
abhyasen nāḍikā-śuddhiṁ mudrādi-pavanī-kriyām .57.
In this way, the best of the yogis should soothe their weariness by [the practice of] Asana and Bandha and [then] practice Mudra and Pranayama to clean the nadis. || 57 ||

आसनं कुम्भकं चित्रं मुद्राख्यं करणं तथा. ”
अथ नादानुसन्धानम् अभ्यासानुक्रमो हठे .58.
Āsanaṁ kumbhakaṁ citraṁ mudrākhyaṁ karaṇaṁ tathā.”
atha nāda-anusandhānam abhyāsa-anukramo haṭe .58.
Asana, Variations of Kumbhaka [and] Exercise of Mudra [are called] these techniques. Then concentration comes on the sound. This is the sequence of practice in Hatha Yoga. || 58 ||

ब्रह्मचारी मिताहारी त्यागी योगपरायणः ”
अब्दाद् ऊर्ध्वं भवेत् सिद्धो नात्र कार्या विचारणा .59.
brahmacārī mitāhārī tyāgī yoga-parāyaṇaḥ.”
abdād ūrdhvaṁ bhavet siddho nātra kāryā vicāraṇā .59.
Someone who changes in the consciousness of the Absolute (Brahma-Chari), nourishes himself according to the right measure (Mitahari), lives back (Tyagi) and has completely surrendered to yoga after one year he becomes an enlightened being (Siddhi). There is no reason for doubt. || 59 ||

सुस्निग्धमधुराहारश् चतुर्थांशविवर्जितः. ”
भुज्यते शिवसम्प्रीत्यै मिताहारः स उच्यते .60.”
Susnigdha-madhura-ahāraś caturtha-aṁśa-vivarjitaḥ. ”
bhujyate śiva-samprītyai withāhāraḥ sa ucyate .60.
Wholesome, sweet food, in which a quarter of the stomach remains empty [and the] mindful is consumed, which is called moderate diet (Mitahara). || 60 ||

कट्वाम्लतीक्ष्णलवणोष्णहरीतशाक ”
सौवीरतैलतिलसर्षपमद्यमत्स्यान्.”
आजादिमांसदधितक्रकुलत्थकोल ”
पिण्यादिमांसदधितक्गुलशुनाद्यम् अपथ्यम् आहुः .61.
Kaṭvāmla-tīkṣṇa-lavaṇoṣṇa-harīta-āāka-”
sauvīra-taila-tila-sarṣapa-madya-matsyān. ”
Ājādi-māṁsa-dadhi-takra-kulatthakola-”
piṇyāka-hiṅgu-laununādyam apathyam āhuḥ .61.
Bitter, Sour, Biting, Salty, Sharp, Green Vegetable, Sour Mud, Sesame Oil, Sesame, Mustard, Alcohol, Fish Goat, other meat, sour or water mixed with milk, horse bean, jujube fruit, oil cake, teufeldreck, garlic and more is unsuitable [food for a yogi]. || 61 ||

भोजनम् अहितं विद्यात् पुनर् अस्य् [अ] {} ओ [उ] ष्णीकृतं रूक्षम्. ”
अतिलवणम् अम्लयुक्तं कदशनशाकोत्कं वर्ज्यम् .62.
Bhojanam ahitaṁ vidyāt punar asy [a] – {o} [u] SNI kr̥taṁ rūkṣam.”
atilavaṇam amla-yuktaṁ kadaśana-śākotkaṁ varjyam .62.
[A Yogi] should strive to avoid unfavorable food. [This also includes:] Refrigerated, fat reduced products, very salty, very sour, stale and too many vegetables. || 62 ||

वह्निस्त्रीपथिसेवानाम् आदौ वर्जनम् आचरेत् .63.
vahni-strī-pathi-sevānām ādau varjanam ācaret .63.
[The Yogi] should be practicing in the fire, women, vagabonding, and the like. || 63 ||

तथा हि गोरक्षवचनम् ”
वर्जयेद् दुर्जनप्रान्तं वह्निस्त्रीपथिसेवनम्.”
प्रातःस्नानोपवासादि कायक्लेशविधिं तथा .64.
tathā hi gorakṣa-vacanam- ”
varjayed durjana-prāntaṁ vahni-strī-pathi-sevanam.”
prātaḥ-snānopavāsādi kāya-kleśa-vidhiṁ tathā .64.
In the words of Goraksha [sounds] this: Avoid bad company, proximity to fire, women, wandering around, morning washings, fasting and the like. These activities [bring] disease in the body. || 64 ||

गोधूमशालियवषाष्टिकशोभनान्नं ”
क्षीराज्यखण्डनवनीतसिद्धामधूनि.”
शुण्ठीपटोलकफलादिकपञ्चशाकं ”
मुद्गादिदिव्यम् उदकं च यमीन्द्रपथ्यम् .65.
Godhūma SalI yava-ṣāṣṭika-śobhanānnaṁ”
kṣīrājya-Khanda Navanita-Siddha madhūni. ”
Sunthi-Patola kaphalādika-pañca-sakam”
mudgādi-divyam udakaṁ ca yamīndra-pathyam .65 ,
Wheat, rice, barley and all that mature within 60 days is good food. Milk, ghee, crystalline sugar, butter, hard sugar, honey dried ginger, cucumber, [and] another five vegetables, mung beans, [as well] other pod fruits and rainwater, [these are food appropriate] for the best of the yogis. || 65 ||

पुष्टं सुमधुरं स्निग्धं गव्यं धातुप्रपोषणम्. ”
मनोभिलषितं योग्यं योगी भोजनम् आचरेत् .66.
Puṣṭaṁ sumadhuraṁ snigdhaṁ gavyaṁ dhātu-prapoṣaṇam.”
manobhilaṣitaṁ yogyaṁ yogī bhojanam ācaret .66.
Nutritious, sweet and mild dairy products nourish the body and are pleasant to the mind. This is appropriate food that the yogi should use. || 66 ||

युवो वृद्धो.अतिवृद्धो वा व्याधितो दुर्बलो {.} [अ] पि वा. ”
अभ्यासात् सिद्धिम् आप्नोति सर्वयोगेष्व् अतन्द्रितः .67.
yuvo vr̥ddho.ativr̥ddho vā vyādhito durbalo – {.} [A] pi vā.”
abhyāsāt siddhim āpnoti sarva-yogeṣv atandritaḥ .67.
Young, adult or old, sick or even weak, through practice without distractions, [every person] can achieve perfection in all techniques of yoga. || 67 ||

क्रियायुक्तस्य सिद्धिः स्याद् अक्रियस्य कथं भवेत्. ”
न शास्त्रपाठमात्रेण योगसिद्धिः प्रजायते .68.
Kriyā-yuktasya siddhiḥ syād akriyasya kathaṁ bhavet.”
na śāstra-pāṭha-mātreṇa yoga-siddhiḥ prajāyate .68.
Perfection is sure to occur when someone is dealing with the practice. How could this happen to someone if he did not practice? The perfection in yoga does not come by merely studying the scriptures. || 68 ||

न वेषधारणं सिद्धेः कारणं न च तत्कथा. ”
क्रियैव कारणं सिद्धेः सत्यम् एतन् न संशयः .69.
Na veṣa-dhāraṇaṁ siddheḥ kāraṇaṁ na ca tat-kathā.”
kriyaiva kāraṇaṁ siddheḥ satyam etan na saṁśayaḥ .69.
[Wearing] the [orange] clothing [of a yogis], still speaking [over], [not] as a cause [for success]. Practice alone is the cause of perfection. There is no doubt about this truth. || 69 ||

पीठानि कुम्भकाश् चित्रा दिव्यानि करणानि च. ”
सर्वाण्य् अपि हठाभ्यासे राजयोगफलावधि .70.
Pīṭhāni kumbhakā c citrā divyāni karaṇāni ca.”
sarvāṇy api haṭhābhyāse rāja-yoga-phalāvadhi .70.
[The practice is based on] body postures, various Kumbhakas and other sublime tools. In the practice of Hatha-Yoga, all of these certainly lead to the fruit of Raja-Yoga. || 70 ||

इति हठप्रदीपिकायां प्रथमोपदेशः.
iti haṭha-pradīpikāyāṁ prathamopadeśaḥ.
This was the first chapter of the Hatha Yoga Pradipika.

द्वितीयोपदेशः
dvitīyo-padeśaḥ

अथासने दृधे योगी वशी हितमिताअशनः. “
गुरूपदिष्टमार्गेण प्राणायामान् समभ्यसेत् .1.
Athāsane dr̥dhe yogī vaśī hita-mitā-aśanaḥ.”
guru-upadiṣṭa-mārgeṇa prāṇāyāmān samabhyaset .1.
When stability is achieved in physical practice (asana), which has attained yogi self-control and the diet is fit and moderate, then the breathing techniques (Pranayama) are to be practiced in direct teaching by the teacher. || 1 ||

चले वाते चलं चित्तं निश्चले निश्चलं भवेत्. “
योगी स्थाणुत्वम् आप्नोति ततो वायुं निरोधयेत् .2.
Cale derivatives calam cittam niścale niścalaṁ bhavet.”
yogī sthāṇutvam āpnoti tato vāyuṁ nirodhayet .2.
As long as the breath moves, so also is everything changeable of man (Chitta) unsteady. If the one rests, the other also comes to rest and the yogi finds inner harmony. Therefore, the yogi should stop breathing. || 2 ||

यावद् वायुः स्थितो देहे तावज् जीवनम् उच्यते. “
मरणं तस्य निष्क्रान्तिस् ततो वायुं निरोधयेत् .3.
Yāvad vāyuḥ sthito dehe tāvaj jīvanam ucyate.”
maraṇaṁ tasya niṣkrāntis tato vāyuṁ nirodhayet .3.
As long (yavad) the breath (vayu) in the body (dehe) remains (sthitah). So long (tavat) it is animated (jivanam) called (ucyate). |
The complete leaving (nishkrantis) of this (tasya) [brings] death (maranam). Therefore (tatas) [the yogi] should bring the breath (vayum) to rest (nirodhayet). || 3 ||
As long as the breath lingers in the body, it is called alive for so long. |
Leaving means death. Therefore, the yogi should bring the breath to rest. || 3 ||

मलाकलासु नाडीषु मारुतो नैव मध्यगः. “
कथं स्याद् उन्मनीभावः कार्यसिद्धिः कथं भवेत् .4.
Mala-akalāsu nāḍīṣu māruto naiva madhya-gaḥ.”
kathaṁ syād unmanī-bhāvaḥ kārya-siddhiḥ kathaṁ bhavet .4.
When the energy channels are contaminated, the life energy (Prana) can not flow through the main channel (Sushumna). How will the state of enlightenment (Unmani) set in, and how do supernatural forces (Siddhi) enter? || 4 ||

शुद्धम् एति यदा सर्वं नाडीचक्रं मलाकुलम्. “
तदैव जायते योगी प्राणसंग्रहणे क्षमः .5.
Śuddham eti yadā sarvaṁ nāḍī-cakraṁ malākulam.”
tada-iva jāyate yogī prāṇa-saṁgrahaṇe kṣamaḥ .5.
When cleaning the polluted energy channels (nadi) and centers (chakra) is reached, only then does the Yogi gain the ability to preserve life energy (Prana). || 5 ||

प्राणायामं ततः कुर्यान् नित्यं सात्त्विकया धिया. “
यथा सुषुम्णानाडीस्था मलाः शुद्धिं प्रयान्ति च .6.
Prāṇāyāmaṁ tataḥ kuryān nityaṁ sāttvikayā dhiyā.”
yathā suṣumṇā-nāḍīsthā malāḥ śuddhiṁ prayānti ca .6.
Therefore, one should practice breathing exercises (Pranayama) always with pure thoughts so that the impurities in the main energy channel (Sushumna-Naadi) reach cleansing. || 6 ||

बद्धपद्मासनो योगी प्राणं चन्द्रेण पूरयेत्. “
धारयित्वा यथाशक्ति भूयः सूर्येण रेचयेत् .7.
Baddha-padmāsano yogī prāṇaṁ candreṇa pūrayet.”
dhārayitvā yathā-śakti bhūyaḥ sūryeṇa recayet .7.
In the bound Lotus (Baddha-Padmasana) the Yogi is to inhale the life energy (Prana) through the left nasal hole (Chandra) and after stopping according to his own strength, the yogi shall exhale through the right nostril (Surya). || 7 ||

प्राणं सूर्येण चाकृष्य पूरयेद् उदरं शनैः. “
विधिवत् कुम्भकं कृत्वा पुनश् चन्द्रेण रेचयेत् .8.
Prāṇaṁ sūryeṇa cākr̥ṣya pūrayed udaraṁ śanaiḥ.”
vidhivat kumbhakaṁ kr̥tvā punaś candreṇa recayet .8.
And when the (Prana) right nasal hole is retracted again, the yogi will slowly fill the belly. After the breath has been held for a long time (Kumbhaka), the left nasal hole (Chandra) is to be exhaled. || 8 ||

येन त्यजेत् तेन पीत्वा धारयेद् अतिरोधतः. “
रेचयेच् च ततो.अन्येन शनैर् एव न वेगतः .9.
yena tyajet tena pītvā dhārayed atirodhataḥ.”
recayec ca tato.anyena śanair eva na vegataḥ .9.
After the yogi has breathed in through the same nasal hole through which was inhaled, he should hold the breath maximum for a long time. And then the yogi should exhale very slowly and not uncontrolled through the other nasal hole. || 9 ||

प्राणं चेद् इडया पिबेन् नियमितं भूयो.अन्यथा रेचयेत् “
पीत्वा पिङ्गलया समीरणम् अथो बद्ध्वा त्यजेद् वामया.”
सूर्यचन्द्रमसोर् अनेन विधिनाभ्यासं सदा तन्वतां “
शुद्धा नाडिगणा भवन्ति यमिनां मासत्रयाद् ऊर्ध्वतः .10.
Pranam ced Idaya piben niyamitaṁ bhūyo.anyathā recayet”
Pitva piṅgalayā samīraṇam Atho baddhvā tyajed vāmayā. ”
Surya candramasor anena vidhinābhyāsaṁ sadā tanvatāṁ”
suddha Nadi Gana bhavanti yamināṁ MASA trayād ūrdhvataḥ .10.
When the Yogi has stopped the life energy (Prana) through the left energy channel (Ida-Nadi), he should exhale through the other. If the yogi has breathed through the right energy channel (Pingala-Nadi), hold the breath, let the left through the left. The Yogi is to continue his practice with the Sun and the Moon. The energy channels (nadi) of the yogi are cleaned after three months. || 10 ||

प्रातर् मध्यन्दिने सायम् अर्धरात्रे च कुम्भकान्. “
शनैर् अशीतिपर्यन्तं चतुर् वारं समभ्यसेत् .11.
Prātar madhyandine sāyam ardha-rātre ca kumbhakān.”
śanair aśīti-paryantaṁ catur vāraṁ samabhyaset .11.
In the morning, midday, and midnight, the yogi will practice this breathing exercise (kumbhaka), four times slowly increasing up to 80 rounds. || 11 ||

कनीयसि भवेद् स्वेद कम्पो भवति मध्यमे. “
उत्तमे स्थानम् आप्नोति ततो वायुं निबन्धयेत् .12.
Kanīyasi bhaved sveda kampo bhavati madhyame.”
uttame sthānam āpnoti tato vāyuṁ nibandhayet .12.
In the beginning, the yogi sweats. In the middle stage trembling occurs. The advanced achieves tranquility. For this purpose, the yogi should stop the breath. || 12 ||

जलेन श्रमजातेन गात्रमर्दनम् आचरेत्. “
दृढता लघुता चैव तेन गात्रस्य जायते .13.
Jalena śrama-jātena gātra-mardanam ācaret.”
dr̥ḍhatā laghutā ca-iva tena gātrasya jāyate .13.
The yogi is to rub his body with the sweat. This creates physical strength and, at the same time, lightness. || 13 ||

अभ्यासकाले प्रथमे शस्तं क्षीराज्यभोजनम्. “
ततो.अभ्यासे दृढीभूते न तादृङ्नियमग्रहः .14.
Abhyāsa-kāle prathame śastaṁ kṣīrājya-bhojanam.”
tato.abhyāse dr̥ḍhībhūte na tādr̥ṅ-niyama-grahaḥ .14.
At the beginning of the practice, milk and ghee are recommended as food. Later, if the practice is well-founded, the yogi does not have to adhere to these rules (Niyama). || 14 ||

यथा सिंहो गजो व्याघ्रो भवेद् वश्यः शनैः शनैः. “
तथैव सेवितो वायुर् अन्यथा हन्ति साधकम् .15.
Yatha siṁho gajo vyāghro bhaved vaśyaḥ śanaiḥ śanaiḥ.”
tathaiva sevito vāyur anyathā hanti sādhakam .15.
Similar to a lion, elephant or tiger are very slowly tamed just as the breath is under control. Otherwise, he destroys the yogi. || 15 ||

प्राणायामेन युक्तेन सर्वरोगक्षयो भवेत्. “
अयुक्ताभ्यासयोगेन सर्वरोगसमुद्गमः .16.
Prāṇāyāmena yuktena sarva-roga-kṣayo bhavet.”
ayuktābhyāsa-yogena sarva-roga-samudgamaḥ .16.
By appropriate (yuktena) exercise (pranayamena) the all-disease destruction (sarva-roga-kshayh) is effected (bhavet). Unsuitable (ayukta) practice (abhyasa), [by] application (yogena) effects the all-disease enhancement (sarva-roga-samudgamah). || 16 ||

हिक्का श्वासश् च कासश् च शिरःकर्णाक्षिवेदनाः. “
भवन्ति विविधाः रोगाः पवनस्य प्रकोपतः .17.
Hikkā vvāsa ca ca kāsa ca ca śiraḥ-karṇākṣi-vedanāḥ.”
bhavanti vividhāḥ rogāḥ pavanasya prakopataḥ .17.
Hiccup, asthma and bronchitis, as well as head, ear and eye pain as well as various other diseases arise through an imbalance of the breath. || 17 ||

युक्तं युक्तं त्यजेद् वायुं युक्तं युक्तं च पूरयेत्. “
युक्तं युक्तं च बध्नीयाद् एवं सिद्धिम् अवाप्नुयात् .18.
Yuktaṁ yuktaṁ tyajed vāyuṁ yuktaṁ yuktaṁ ca pūrayet.”
yuktaṁ yuktaṁ ca badhnīyād evaṁ siddhim avāpnuyāt .18.
The yogi should exhale and inhale the breath and he shall practice his breath. In this way he achieves supernatural skills. || 18 ||

यदा तु नाडीशुद्धिः स्यात् तथा चिह्नानि बाह्यतः. “
कायस्य कृशता कान्तिस् तदा जायते निश्चितम् .19.
yadā tu nāḍī-śuddhiḥ syāt tathā cihnāni bāhyataḥ.”
kāyasya kr̥śatā kāntis tadā jāyate niścitam .19.
When the purification of the subtle energy channels (Nadi) occurs, then with these external signs: Slimming and beauty of the physical body. Then the Yogi was certainly successful. || 19 ||

यथेष्टं धारणं वायोर् अनलस्य प्रदीपनम्. “
नादाभिव्यक्तिर् आरोग्यं जायते नाडिशोधनात् .20.
Yatheṣṭaṁ dhāraṇaṁ vāyor analasya pradīpanam.”
nādābhivyaktir ārogyaṁ jāyate nāḍi-śodhanāt .20.
Voluntary stopping of the breath, soothing the digestion, Manifestation of the divine sound (Nada), freedom from diseases arise from the cleansing of the subtle energy channels (Nadi) || 20 ||

मेदश्लेष्माधिकः पूर्वं षट्कर्माणि समाचरेत्. “
अन्यस् तु नाचरेत् तानि दोषाणां समभावतः .21.
Meda-ṣleṣmādhikaḥ pūrvaṁ ṣaṭ-karmāṇi samācaret.”
anyas tu nācaret tāni doṣāṇāṁ samabhāvataḥ .21.
In the case of overweight or slag, the six cleansing exercises should be practiced first. Others, however, should not practice them when the physical body is of a balanced nature. || 21 ||

धौतिर् बस्तिस् तथा नेतिस् त्राटकं नौलिकं तथा. “
कपालभातिश् चैतानि षट्कर्माणि प्रचक्षते .22.
Dhautir bastis tathā netis trāṭakaṁ naulikaṁ tathā.”
kapāla-bhātiś ca-itāni ṣaṭ-karmāṇi pracakṣate .22.
These are once: gastric cleansing (Dhauti), colostrum (basti); on the other hand nasal cleansing (Neti), eye cleansing (Trataka), small intestinal cleansing (Nauli) and ultimately lung cleansing (Kapalabhati). They are called the six acts (Shat-Karma). || 22 ||

कर्म षट्कम् इदं गोप्यं घटशोधनकारकम्. “
विचित्रगुणसन्धाय पूज्यते योगिपुङ्गवैः .23.
karma ṣaṭkam idaṁ gopyaṁ ghaṭa-śodhana-kārakam.
vicitra-guṇa-sandhāya pūjyate yogi-puṅgavaiḥ .23.
These six cleansing exercises are a secret that allows a cleansing of the physical body. Together it has many qualities and is very respected by the best of yogis. || 23 ||

तत्र धौतिः “
चतुरङ्गुलविस्तारं हस्तपञ्चदशाअयतम्.”
गुरूपदिष्टमार्गेण सिक्तं वस्त्रं शनैर् ग्रसेत्. “
पुनः प्रत्याहरेच् चैतद् उदितं धौतिकर्म तत् .24.
Tatra dhautiḥ-”
catur-aṅgula-vistāraṁ hasta-pañca-daśa-āyatam. ”
Gurūpadiṣṭa-mārgeṇa siktaṁ vastraṁ śanair graset.”
punaḥ pratyāharec ca-itad uditaṁ dhauti-karma tat .24.
From this the stomach cleansing (Dhaut): According to the method, which was taught by the teacher (guru) a wet cloth swallow piece by piece; four thumbs wide, 15 hands long; And he shall take it out again. This is called gastric cleansing (Dhauti). || 24 ||

कासश्वासप्लीहकुष्ठं कफरोगाश् च विंशतिः. “
धौतिकर्मप्रभावेण प्रयान्त्य् एव न संशयः .25.
Kāsa-śvāsa-plīha-kuṣṭhaṁ kapha-rogā ca ca viṁśatiḥ.”
dhauti-karma-prabhāveṇa prayānty eva na saṁśayaḥ .25.
Cough, asthma, anthrax, leprosy, mucus and 20 other diseases Disappear, doubtless, by the purification of the stomach (Dhauti) || 25 ||

अथ बस्तिः “
नाभिदघ्नजले पायौ न्यस्तनालोत्कटासनः.”
आधाराकुञ्चनं कुर्यात् क्षालनं बस्तिकर्म तत् .26.
atha bastiḥ- ”
nābhi-daghna-jale pāyau nyasta-nāl-otkaṭāsanaḥ.”
ādhārākuñcanaṁ kuryāt kṣālanaṁ basti-karma tat .26.
Now the intestinal cleansing (Basti): In the water to the navel, a tube inserted into the anus, in the squat, the yogi should contract the basin floor. This purification with water is the purification of the intestines (Basti) || 26 ||

गुल्मप्लीहोदरं चापि वातपित्तकफोद्भवाः. “
बस्तिकर्मप्रभावेण क्षीयन्ते सकलामयाः .27.
gulma-plīhodaraṁ cāpi vāta-pitta-kaph-odbhavāḥ.”
basti-karma-prabhāveṇa kṣīyante sakalāmayāḥ .27.
Glands, spasms, abdominal disorders and even all diseases caused by an imbalance of wind (vata), bile (pitta), mucus (kapha) are certainly destroyed by the intestinal cleansing (basti). || 27 ||

धात्विन्द्रियान्तःकरणप्रसादं “
दधाच् च कान्तिं दहनप्रदीप्तम्.”
अशेषदोषोपचयं निहन्याद् “
अभ्यस्यमानं जलबस्तिकर्म .28.
Dhātv-indriya-antaḥkaraṇa-prasādaṁ”
dadhāc ca kāntiṁ dahana-pradīptam. ”
Aśeṣa-doṣopacayaṁ nihanyād”
abhyasyamānaṁ jala-basti-karma .28.
It brings cleansing to the physique, perception and internal organs, as well as beauty, and stimulates the digestive fire. Excess of all doshas is destroyed by the practice of intestine cleansing (basti) with water. || 28 ||

अथ नेतिः “
सूत्रं वितस्तिसुस्निग्धं नासानाले प्रवेशयेत्.”
मुखान् निर्गमयेच् चैषा नेतिः सिद्धैर् निगद्यते .29.
atha netiḥ- ”
sūtraṁ vitasti-susnigdhaṁ nāsānāle praveśayet.”
mukhān nirgamayec caiṣā netiḥ siddhair nigadyate .29.
Now the nasal cleansing (Neti): The yogi should introduce a very soft cord of a span length into the nasal passage and he shall take them out of the mouth. This is called the nasal cleansing (Neti) by the masters (Siddha). || 29 ||

कपालशोधिनी चैव दिव्यदृष्टिप्रदायिनी. “
जत्रूर्ध्वजातरोगौघं नेतिर् आशु निहन्ति च .30.
Kapāla-śodhinī caiva divya-dr̥ṣṭi-pradāyinī.”
jatrūrdhva-jāta-rogaughaṁ netir āśu nihanti ca .30.
It cleans the skull and certainly gives divine insights. In addition, the nasal cleansing (Neti) quickly destroys all diseases that are located above the clavicle. || 30 ||

अथ त्राटकम् “
निरीक्षेन् निश्चलदृशा सूक्ष्मलक्ष्यं समाहितः.”
अश्रुसम्पातपर्यन्तम् आचार्यैस् त्राटकं स्मृतम् .31.
atha trāṭakam- ”
nirīkṣen niścala-dr̥śā sūkṣma-lakṣyaṁ samāhitaḥ.”
aśru-sampāta-paryantam ācāryais trāṭakaṁ smr̥tam .31.
Now the cleansing of the eyes (Trataka): The yogi should look carefully with a fixed view of a small point Until tears arise. This is called by the masters the eye cleaning (Trataka). || 31 ||

मोचनं नेत्ररोगाणां तन्द्राद्रीणां कपाटकम्. “
यत्नतस् त्राटकं गोप्यं यथा हाटकपेटकम् .32.
Mocanaṁ netra-rogāṇāṁ tandrādrīṇāṁ kapāṭakam.”
yatnatas trāṭakaṁ gopyaṁ yathā hāṭaka-peṭakam .32.
This keeps the eyes free from diseases, exhaustion and closes the door for other diseases. The yogi should carefully keep the eye cleansing (Trataka) secretly like a gold treasure. || 32 ||

अथ नौलिः “
अमन्दाअवर्तवेगेन तुन्दं सव्यापसव्यतः.”
नतांसो भ्रामयेद् एषा नौलिः सिद्धैः प्रशस्यते .33.
atha nauliḥ- ”
amanda-āvarta-vegena tundaṁ savya-apasavyataḥ.”
natāṁso bhrāmayed eṣā nauliḥ siddhaiḥ praśasyate .33.
Now the small intestine purification (Nauli): Powerfully the yogi, bent forward, circling the belly with swing from right to left. This is called by the masters the small intestine cleaning (Nauli). || 33 ||

मन्दाग्निसन्दीपनपाचनादिसन्धापिकानन्दकरी सदैव. “
अशेषदोषमयशोषणी च हठक्रिया मौलिर् इयं च नौलिः .34.
Manda-agni-sandīpana-pācanādi-sandhāpikānanda-karī sadaiva.”
aṣeṣa-doṣa-maya-ṣoṣaṇī ca haṭha-kriyā maulir iyaṁ ca nauliḥ .34.
This stimulates a glowing digestive fire and also provides good digestion. Truly, it always creates a deep sense of happiness. It destroys any imbalance in health (Dosha) and this low-intestinal purification (Nauli) is the first practice of Hatha Yoga. || 34 ||

अथ कपालभातिः “
भस्त्रावल् लोहकारस्य रेचपूरौ ससम्भ्रमौ.”
कपालभातिर् विख्याता कफदोषविशोषणी .35.
atha kapālabhātiḥ- ”
bhastrāval loha-kārasya reca-pūrau sasambhramau.”
kapālabhātir vikhyātā kapha-doṣa-viśoṣaṇī .35.
Now follows the pulmonary purification (Kapalabhati): As with the bellows of a farrier, the inhalation and exhalation takes place very quickly. |
Kapalabhati, which is widely known, completely destroys man’s inertia. || 35 ||

षट्कर्मनिर्गतस्थौल्यकफदोषमलाअदिकः “”
प्राणायामं ततः कुर्याद् अनायासेन सिद्ध्यति .36.
Ṣaṭ-karma-nirgata-sthaulya-kapha-doṣa-mala-ādikaḥ. ”
prāṇāyāmaṁ tataḥ kuryād anāyāsena siddhyati .36.
The six cleansing exercises eliminate an excess of mucus (Kapha) and other imbalances of health (Dosha). After that, the yogi is supposed to carry out breathing exercises (Pranayama), the success is easily achieved. || 36 ||

प्राणायामैर् एव सर्वे प्रशुष्यन्ति मला इति. “
आचार्याणां तु केषांचिद् अन्यत् कर्म न संमतम् .37.
Prāṇāyāmair eva sarve praśuṣyanti malā iti.”
ācāryāṇāṁ tu keṣāṁcid anyat karma na saṁmatam .37.
By means of breathing exercises (Pranayama) even all impurities are dried out. But for some teachers there is no consent with regard to the other cleaning exercises. || 37 ||

अथ गजकरणी “
उदरगतपदार्थम् उद्वमन्ति”
पवनम् अपानम् उदीर्य कण्ठनाले. “
क्रमपरिचयवश्यनाडिचक्रा”
गजकरणीति निगद्यते हठज्ञैः .38.
atha gaja-karaṇī- ”
udara-gata-padārtham udvamanti”
pavanam apānam udīrya kaṇṭha-nāle ”
krama-paricaya-vaśya-nāḍi-cakrā”
gaja-karaṇīti nigadyate haṭhajñaiḥ .38.
Now the elephant exercise (Gaja-Karani): In the stomach contained things vomit by the descending energy (Apana) is led up to the throat. Slowly used, the energy channels (nadi) and centers (chakra) are brought under control. This is called by the connoisseurs of Hatha yoga the elephant treatment (Gaja-Karani). || 38 ||

ब्रह्मादयो.अपि त्रिदशाः पवनाभ्यासतत्पराः “
अभूवन्न् अन्तकभ्यात् तस्मात् पवनम् अभ्यसेत् .39.
brahmādayo.api tridaśāḥ pavanābhyāsa-tatparāḥ.”
abhūvann antaka-bhyāt tasmāt pavanam abhyaset .39.
Even the 30 gods, beginning with Brahma, have become addicted to the practice of Pranayama from the fear of death . Therefore, the yogi practice pranayama. || 39 ||

यावद् बद्धो मरुद् देहे यावच् चित्तं निराकुलम्. “
यावद् दृष्टिर् भ्रुवोर् मध्ये तावत् कालभयं कुतः .40.
Yāvad baddho marud dehe yāvac cittaṁ nirākulam.”
yāvad dr̥ṣṭir bhruvor madhye tāvat kāla-bhayaṁ kutaḥ .40.
As long as life is bound in the body, the mind is clear so long as the gaze is in the middle of the eyebrows, where is the fear of death? || 40 ||

विधिवत् प्राणसंयामैर् नाडीचक्रे विशोधिते. “
सुषुम्णावदनं भित्त्वा सुखाद् विशति मारुतः .41.
Vidhivat prāṇa-saṁyāmair nāḍī-cakre viśodhite.”
suṣumṇā-vadanaṁ bhittvā sukhād viśati mārutaḥ .41.
The subtle energy channels and centers are completely cleansed according to the requirements of the regulations. The door to the Sushumna bursts open, and the life-ward enters with ease. || 41 ||

अथ मनोन्मनी “
मारुते मध्यसंचारे मनःस्थैर्यं प्रजायते.”
यो मनःसुस्थिरीभावः सैवावस्था मनोन्मनी .42.
atha manonmanī- ”
mārute madhya-saṁcāre manaḥ-sthairyaṁ prajāyate.”
yo manaḥ-susthirī-bhāvaḥ saivāvasthā manonmanī .42.
Now Manonmani: When the lifeblood is in the middle energy channel , mental calmness develops. this is a state of perfect calm, exactly this condition is manomani. || 42 ||

तत्सिद्धये विधानज्ञाश् चित्रान् कुर्वन्ति कुम्भकान्. “
विचित्र कुम्भकाभ्यासाद् विचित्रां सिद्धिम् आप्नुयात् .43.”
Tat-siddhaye vidhānajñāś citrān kurvanti kumbhakān. ”
vicitra kumbhakābhyāsād vicitrāṁ siddhim āpnuyāt .43.
In order to learn this, the initiators in the method perform different breathing exercises. By practicing breathing exercises in different ways, supernatural abilities are acquired. || 43 ||

अथ कुम्भकभेदाः “
सूर्यभेदनम् उज्जायी सीत्कारी शीतली तथा.”
भस्त्रिका भ्रामरी मूर्च्छा प्लाविनीत्य् अष्टकुम्भकाः .44.
atha kumbhaka-bhedāḥ- ”
sūrya-bhedanam ujjāyī sītkārī śītalī tathā.”
bhastrikā bhrāmarī mūrcchā plāvinīty aṣṭa-kumbhakāḥ .44.
Now variations of Kumbhaka (breath-holding exercises): Suryabedha, Ujjayi, Sitkari, Sitali and also Bhastrika, Bhramari, Murcha, Plavini – these are the eight breathing exercises. || 44 ||

पूरकान्ते तु कर्तव्यो बन्धो जालन्धराभिधः. “
कुम्भकान्ते रेचकादौ कर्तव्यस् तूड्डियानकः .45.
Pūrakānte tu kartavyo bandho jālandharābhidhaḥ.”
kumbhakānte recakādau kartavyas tūḍḍiyānakaḥ .45.
Truly, at the end of the inhalation, Jalandhara-Bandha is to be carried out with the stop and at the beginning of exhalation what is known as Uddiyana-Bandha. || 45 ||

अधस्तात् कुञ्चनेनाशु कण्ठसङ्कोचने कृते. “
मध्ये पश्चिमतानेन स्यात् प्राणो ब्रह्मनाडिगः .46.
Adhastāt kuñcanenāśu kaṇṭha-saṅkocane kr̥te.”
madhye paścima-tānena syāt prāṇo brahma-nāḍigaḥ .46.
By rapid contraction of the pelvic floor (Mulabandha), simultaneous carrying out of tension of the throat (Jalandharabandha) and stretching the back (Uddiyanabandha), the life-drink in the Sushumna shall be made to flow. || 46 ||

आपानम् ऊर्ध्वम् उत्थाप्य प्राणं कण्ठाद् अधो नयेत्. “
योगी जराविमुक्तः सन् षोडशाब्दवया भवेत् .47.
Āpānam rdrdhvam utthāpya prāṇaṁ kaṇṭhād adho nayet.”
yogī jarā-vimuktaḥ san ṣoḍaśābda-vayā bhavet .47.
After lifting the descending energy (Apana) upwards, the yogi is to guide the ascending energy (Prana) down from the throat. The yogi is completely free of age weakness and gets the power of a six-year-old. || 47 ||

अथ सूर्यभेदनम् “
आसने सुखदे योगी बद्ध्वा चैवासनं ततः.”
दक्षनाड्या समाकृष्य बहिःस्थं पवनं शनैः .48.
atha sūrya-bhedanam- ”
āsane sukhade yogī baddhvā caivāsanaṁ tataḥ.”
dakṣa-nāḍyā samākr̥ṣya bahiḥsthaṁ pavanaṁ śanaiḥ .48.
Now Suryabedha: The yogi should occupy a comfortable seat and linger in it, then he shall slowly suck the air through the right nostril. || 48 ||

आकेशाद् आनखाग्राच् च निरोधावधि कुम्भयेत्. “
ततः शनैः सव्यनाड्या रेचयेत् पवनं शनैः .49.
Ākeśād ānakhāgrāc ca nirodhāvadhi kumbhayet.”
tataḥ śanaiḥ savya-nāḍyā recayet pavanaṁ śanaiḥ .49.
Now, the yogi should stop the lifebloom until it is still to the hair tips and fingernails. Then he is to slowly exhale the life through the left nostril. || 49 ||

कपालशोधनं वातदोषघ्नं कृमिदोषहृत्. “
पुनः पुनर् इदं कार्यं सूर्यभेदनम् उत्तमम् .50.
Kapāla-śodhanaṁ vāta-doṣa-ghnaṁ kr̥mi-doṣa-hr̥t.”
punaḥ punar idaṁ kāryaṁ sūrya-bhedanam uttamam .50.
This exquisite Suryabheda is to be practiced again and again. It cleans the skull, destroys the tendency to discontinuity, and eliminates the plague of parasites. || 50 ||

अथ उज्जायी “
मुखं संयम्य नाडीभ्याम् आकृष्य पवनं शनैः.”
यथा लगति कण्ठात् तु हृदयावधि सस्वनम् .51.
atha ujjāyī- ”
mukhaṁ saṁyamya nāḍībhyām ākr̥ṣya pavanaṁ śanaiḥ.”
yathā lagati kaṇṭhāt tu hr̥dayāvadhi sa-svanam .51.
And now Ujjayi: The mouth is closed. The nasal cavity is slowly penetrated through both nostrils so that it really comes into contact with a loud noise from the throat down to the heart. || 51 ||

पूर्ववत् कुम्भयेत् प्राणं रेचयेद् इडया तथा. “
श्लेष्मदोषहरं कण्ठे देहानलविवर्धनम् .52.
Pūrvavat kumbhayet prāṇaṁ recayed iḍayā tathā.”
śleṣma-doṣa-haraṁ kaṇṭhe dehānala-vivardhanam .52.
As before (described), (the yogi) should stop the breath. Then he is to exhale through the left nostril. This destroys a tendency to inertia in the throat and activates the body fire. || 52 ||

नाडीजलोदराधातुगतदोषविनाशनम्. “
गच्छता तिष्ठता कार्यम् उज्जाय्य् आख्यं तु कुम्भकम् .53.
Nāḍī-jalodarādhātu-gata-doṣa-vināśanam.”
gacchatā tiṣṭhatā kāryam ujjāyy ākhyaṁ tu kumbhakam .53.
The breathing exercise, known as Ujjai, disrupts disbalances in connection with the energy channels, the water balance and the physical basic characteristics. (Ujjai) can certainly be practiced in movement and in peace. || 53 ||

अथ सीत्कारी “
सीत्कां कुर्यात् तथा वक्त्रे घ्राणेनैव विजृम्भिकाम्.”
एवम् अभ्यासयोगेन कामदेवो द्वितीयकः .54.
atha sītkārī- ”
sītkāṁ kuryāt tathā vaktre ghrāṇenaiva vijr̥mbhikām.”
evam abhyāsa-yogena kāma-devo dvitīyakaḥ .54.
Now Sitkari: Sitkari is to be executed in this way: In the mouth through which the air is inhaled (and exhaled) exclusively through the nose. Through this practice (a yogi) becomes a second god of love. || 54 ||

योगिनी चक्रसंमान्यः सृष्टिसंहारकारकः. “
न क्षुधा न तृषा निद्रा नैवालस्यं प्रजायते .55.
Yoginī cakra-saṁmānyaḥ sr̥ṣṭi-saṁhāra-kārakaḥ.”
na kṣudhā na tr̥ṣā nidrā naivālasyaṁ prajāyate .55.
(Such a yogi) is revered by the female yogis, he is the author of manifestation and dissolution. (For him) there is no hunger, nor thirst, nor sleep, nor negligence. || 55 ||

भवेत् सत्त्वं च देहस्य सर्वोपद्रववर्जितः. “
अनेन विधिना सत्यं योगीन्द्रो भूमिमण्डले .56.
Bhavet sattvaṁ ca dehasya sarvopadrava-varjitaḥ.”
anena vidhinā satyaṁ yogīndro bhūmi-maṇḍale .56.
The purity of the body is free from all impurities. Through this technique, the yogi is truly like a god of heaven on earth. || 56 |

अथ शीतली “
जिह्वया वायुम् आकृष्य पूर्ववत् कुम्भसाधनम्.”
शनकैर् घ्राणरन्ध्राभ्यां रेचयेत् पवनं सुधीः .57.
atha śītalī- ”
jihvayā vāyum ākr̥ṣya pūrvavat kumbha-sādhanam.”
śanakair ghrāṇa-randhrābhyāṁ recayet pavanaṁ sudhīḥ .57.
Now Sitali: the breath of life is drawn over the tongue, the breath is stopped as before (described). (Well), the sage shall gently exhale the lifebloom through both nostrils. || 57 ||

गुल्मप्लीहादिकान् रोगान् ज्वरं पित्तं क्षुधां तृषाम्. “
विषाणि शीतली नाम कुम्भिकेयं निहन्ति हि .58.
Gulma-plīhādikān rogān jvaraṁ pittaṁ kṣudhāṁ tr̥ṣām.”
viṣāṇi śītalī nāma kumbhikeyaṁ nihanti hi .58.
Without a doubt, the breathing exercise called Sitali is poisoning, Enlargement of the glands, such as spleen and so on, diseases, fever, inclination to the effervescent nature, hunger and thirst. || 58 ||

अथ भस्त्रिका “
ऊर्वोर् उपरि संस्थाप्य शुभे पादतले उभे.”
पद्मासनं भवेद् एतत् सर्वपापप्रणाशनम् .59.
atha bhastrikā- ”
ūrvor upari saṁsthāpya śubhe pāda-tale ubhe.”
padmāsanaṁ bhaved etat sarva-pāpa-praṇāśanam .59.
Now Bhastrika: After the two soles are placed in a suitable way on the middle of the thighs, is the Lotusitz. This destroys all sins. || 59 ||

सम्यक् पद्मासनं बद्ध्वा समग्रीवोदरः सुधीः. “
मुखं संयम्य यत्नेन प्राणं घ्राणेन रेचयेत् .60.
Samyak padmāsanaṁ baddhvā sama-grīvodaraḥ sudhīḥ.”
mukhaṁ saṁyamya yatnena prāṇaṁ ghrāṇena recayet .60.
After he has properly folded the lotus, the neck and belly erected the way, mouth shut, should exhale the breath of life through the nose. ||| 60 ||

यथा लगति हृत्कण्ठे कपालावधि सस्वनम्. “
वेगेन पूरयेच् चापि हृत्पद्मावधि मारुतम् .61.
Yathā lagati hr̥t-kaṇṭhe kapālāvadhi sa-svanam.”
vegena pūrayec cāpi hr̥t-padmāvadhi mārutam .61.
In this way a very loud sound is felt in the heart, in the throat and in the heart. (The yogi) is then also quickly inhaling the life down to the lotus in the heart. || 61 ||

पुनर् विरेचयेत् तद्वत् पूरयेच् च पुनः पुनः. “
यथैव लोहकारेण भस्त्रा वेगेन चाल्यते .62.
Punar virecayet tadvat pūrayec ca punaḥ punaḥ.”
yathaiva lohakāreṇa bhastrā vegena cālyate .62.
Again (the yogi) should exhale and inhale, again and again. Just as the bellows of the farrier is quickly pumped. || 62 ||

तथैव स्वशरीरस्थं चालयेत् पवनं धिया. “
यदा श्रमो भवेद् देहे तदा सूर्येण पूरयेत् .63.
Tathaiva sva-ararīra-sthaṁ cālayet pavanaṁ dhiyā.”
yadā śramo bhaved dehe tadā sūryeṇa pūrayet .63.
This is exactly how the vital energy is to be moved in one’s own body with mindfulness. When fatigue sets in the body, the yogi should inhale through the right nostril. || 63 ||

यथोदरं भवेत् पूर्णम् अनिलेन तथा लघु. “
धारयेन् नासिकां मध्यातर्जनीभ्यां विना दृढम् .64.
Yathodaraṁ bhavet pūrṇam anilena tathā laghu.”
dhārayen nāsikāṁ madhyā-tarjanībhyāṁ vinā dr̥ḍham .64.
In this way, the abdomen is filled with air. Then (the yogi) should quickly hold the nose without means and pointing finger. || 64 ||

विधिवत् कुम्भकं कृत्वा रेचयेद् इडयानिलम्. “
वातपित्तश्लेष्महरं शरीराग्निविवर्धनम् .65.
Vidhivat kumbhakaṁ kr̥tvā recayed iḍayānilam.”
vāta-pitta-śleṣma-haraṁ śarīrāgni-vivardhanam .65.
After (the yogi) has performed the breathing exercise as described, he should exhale the life breath through the left nostril. (This breathing exercise) balances dysbalances with a tendency to discontinuity, effervescence, inertia, and ignites the inner fire. || 65 ||

कुण्डली बोधकं क्षिप्रं पवनं सुखदं हितम्. “
ब्रह्मनाडीमुखे संस्थकफाद्यर्गलनाशनम् .66.
Kuṇḍalī bodhakaṁ kṣipraṁ pavanaṁ sukhadaṁ hitam.”
brahma-nāḍī-mukhe saṁstha-kaphādy-argala-nāśanam .66.
This breathing quickly awakens the Kundalini, is pleasant and rewarding. It builds the resistances from slags and others that stand at the entrance of Brahma-Nadi. || 66 ||

सम्यग् गात्रसमुद्भूतग्रन्थित्रयविभेदकम्. “”
विशेषेणैव कर्तव्यं भस्त्राख्यं कुम्भकं त्व् इदम् .67. “”
Samyag gātra-samudbhūta-granthi-traya-vibhedakam. ”
viśeṣeṇaiva kartavyaṁ bhastrākhyaṁ kumbhakaṁ tv idam .67.
This exercise of breath, which is called Bhastrika, is, indeed, to be carried through (since) they completely pierce the three obstacles of the ascending Kundalins, which exit in the physical body. || 67 ||

अथ भ्रामरी “
वेगाद् घोषं पूरकं भृङ्गनादं”
भृङ्गीनादं रेचकं मन्दमन्दम्. “
योगीन्द्राण्? अम् एवम् अभ्यासयोगाच्”
चित्ते जाता काचिद् आनन्दलीला .68.
atha bhrāmarī- ”
vegād ghoṣaṁ pūrakaṁ bhr̥ṅga-nādaṁ”
bhr̥ṅgī-nādaṁ recakaṁ manda-mandam. ”
yogīndrāṇ? at evam abhyāsa-yogāc”
citte jātā kācid ānanda-līlā .68.
Now Bhramari: The inhalation (done) quickly, with a humid tone, like the male bee, the exhalation very slowly with the tone of the female bee. Through this very practice, a little play of bliss in the spirit, from the Lord of the Yogis (sent), arises. || 68 ||

अथ मूर्च्छा “
पूरकान्ते गाढतरं बद्ध्वा जालन्धरं शनैः.”
रेचयेन् मूर्च्छाख्येयं मनोमूर्च्छा सुखप्रदा .69.
atha mūrcchā- ”
pūrakānte gāḍhataraṁ baddhvā jālandharaṁ śanaiḥ.”
recayen mūrcchākhyeyaṁ mano-mūrcchā sukha-pradā .69.
Well Murcha: At the end of the inhalation, Jalandhara-Bandha maximum set, (the yogi) should exhale very slowly. This, known as Murcha, guarantees mental impotence and well-being. || 69 ||

अथ प्लाविनी “
अन्तः प्रवर्तितोदारमारुतापूरितोदरः.”
पयस्य् अगाधे.अपि सुखात् प्लवते पद्मपत्रवत् .70.
atha plāvinī- ”
antaḥ pravartitodāra-mārutāpūritodaraḥ.”
payasy agādhe.api sukhāt plavate padma-patravat .70.
Now Plavini: Full of best air in the belly swallowed, floats (the yogi) with ease like a lotus leaf even on deep water. || 70 ||

प्राणायामस् त्रिधा प्रोक्तो रेचपूरककुम्भकैः. “
सहितः केवलश् चेति कुम्भको द्विविधो मतः .71.
Prāṇāyāmas tridhā prokto reca-pūraka-kumbhakaiḥ.”
sahitaḥ kevalaś ceti kumbhako dvividho mataḥ .71.
It is said that there are three types of pranayama (there): exhalation, inhalation and arrest. The stopping itself is assumed to be twofold: connected and isolated. || 71 ||

यावत् केवलसिद्धिः स्यात् सहितं तावद् अभ्यसेत्. “
रेचकं पूरकं मुक्त्वा सुखं यद् वायुधारणम् .72.
Yāvat kevala-siddhiḥ syāt sahitaṁ tāvad abhyaset.”
recakaṁ pūrakaṁ muktvā sukhaṁ yad vāyu-dhāraṇam .72.
Until perfection is reached in Kevalakumbhaka, the Yogi Sahitakumbhaka is to practice. Once he has exhaled the exhalation (Rechaka) and inhalation (Puraka) of the air, the stopping (Dharana) will settle with ease. || 72 ||

प्राणायामो.अयम् इत्य् उक्तः स वै केवलकुम्भकः. “
कुम्भके केवले सिद्धे रेचपूरकवर्जिते .73.
Prāṇāyāmo.ayam ity uktaḥ sa vai kevala-kumbhakaḥ.”
kumbhake kevale siddhe reca-pūraka-varjite .73.
This pranayama, described above, is certainly Kevala-Kumbhaka. When perfection has been achieved in standing alone, there is freedom from inhalation and inspiration. || 73 ||

न तस्य दुर्लभं किंचित् त्रिषु लोकेषु विद्यते. “
शक्तः केवलकुम्भेन यथेष्टं वायुधारणात् .74.
Na tasya durlabhaṁ kiṁcit triṣu lokeṣu vidyate.”
śaktaḥ kevala-kumbhena yatheṣṭaṁ vāyu-dhāraṇāt .74.
For this, nothing that is known in the three worlds would be difficult to achieve the Kevala-Kumbhaka, the stopping of the air as described here. || 74 ||

राजयोगपदं चापि लभते नात्र संशयः. “
कुम्भकात् कुण्डलीबोधः कुण्डलीबोधतो भवेत्.”
अनर्गला सुषुम्णा च हठसिद्धिश् च जायते .75.
rāja-yoga-padaṁ cāpi labhate nātra saṁśayaḥ. ”
kumbhakāt kuṇḍalī-bodhaḥ kuṇḍalī-bodhato bhavet.”
anargalā suṣumṇā ca haṭha-siddhiś ca jāyate .75.
And beyond that [the yogi] reaches the state of Raja yoga, there is no doubt about that. Through Kumbhaka the Kundalini is awakened and through the awakened Kundalini, the Sushumna is created free from obstacles and perfection in Hatha Yoga. || 75 ||

हठं विना राजयोगो राजयोगं विना हठः. “
न सिध्यति ततो युग्मम् आनिष्पत्तेः समभ्यसेत् .76.
Haṭhaṁ vinā rājayogo rāja-yogaṁ vinā haṭhaḥ.”
na sidhyati tato yugmam āniṣpatteḥ samabhyaset .76.
Without Hatha-Yoga no Raja-Yoga, without Raja-Yoga no Hatha-Yoga. Therefore [the Yogi] should practice both as long as he has not achieved success. || 76 ||

कुम्भकप्राणरोधान्ते कुर्याच् चित्तं निराश्रयम्. “
एवम् अभ्यासयोगेन राजयोगपदं व्रजेत् .77.
Kumbhaka-prāṇa-rodhānte kuryāc cittaṁ nirāśrayam.”
evam abhyāsa-yogena rāja-yoga-padaṁ vrajet .77.
At the end of the Prana arrest through Kumbhaka, the Yogi is to clear the mind. Thus, through this practice, he reaches the state of Raja yoga. || 77 ||

वपुः कृशत्वं वदने प्रसन्नता “
नादस्फुटत्वं नयने सुनिर्मले.”
अरोगता बिन्दुजयो.अग्निदीपनं “
नाडीविशुद्धिर् हठसिद्धिलक्षणम् .78.
Vapuḥ kr̥śatvaṁ vadane prasannatā”
nāda-sphuṭatvaṁ nayane sunirmale. ”
Arogatā bindu-jayo.agni-dīpanaṁ”
nāḍī-viśuddhir haṭha-siddhi-lakṣaṇam .78.
A beautiful body, slenderness, calmness in the face, manifestation of the inner sound and clarity in the eyes, Freedom of diseases, victory over the impulses (tying), taming the inner fire, cleaning the energy channels (Nadi), are the hallmarks of success in Hatha yoga. || 78 ||

तॄतीयोपदेशः
tr̥̄tīyopadeśaḥ

सशैलवनधात्रीणां यथाधारो.अहिनायकः ।”
सर्वेषां योगतन्त्राणां तथाधारो हि कुण्डली ॥१॥

सुप्ता गुरुप्रसादेन यदा जागर्ति कुण्डली ।”
तदा सर्वाणि पद्मानि भिद्यन्ते ग्रन्थयो.अपि च ॥२॥

प्राणस्य शून्यपदवी तदा राजपथायते ।”
तदा चित्तं निरालम्बं तदा कालस्य वञ्चनम् ॥३॥

सुषुम्णा शून्यपदवी ब्रह्मरन्ध्रः महापथः ।”
श्मशानं शाम्भवी मध्यमार्गश् चेत्य् एकवाचकाः ॥४॥

तस्मात् सर्वप्रयत्नेन प्रबोधयितुम् ईश्वरीम् ।”
ब्रह्मद्वारमुखे सुप्तां मुद्राभ्यासं समाचरेत् ॥५॥

महामुद्रा महाबन्धो महावेधश् च खेचरी ।”
उड्डीयानं मूलबन्धश् च बन्धो जालन्धराभिधः ॥६॥

करणी विपरीताख्या वज्रोली शक्तिचालनम् ।”
इदं हि मुद्रादशकं जरामरणनाशनम् ॥७॥

आदिनाथोदितं दिव्यम् अष्टैश्वर्यप्रदायकम् ।”
वल्लभं सर्वसिद्धानां दुर्लभं मरुताम् अपि ॥८॥

गोपनीयं प्रयत्नेन यथा रत्नकरण्डकम् ।”
कस्यचिन् नैव वक्तव्यं कुलस्त्रीसुरतं यथा ॥९॥

अथ महामुद्रा”
पादमूलेन वामेन योनिं सम्पीड्य दक्षिणाम् ।”
प्रसारितं पदं कृत्वा कराअभ्यां धारयेद् दृढम् ॥१०॥

कण्ठे बन्धं समारोप्य धारयेद् वायुम् ऊर्ध्वतः ।”
यथा दण्डहतः सर्पो दण्डाकारः प्रजायते ॥११॥

ऋज्वीभूता तथा शक्तिः कुण्डली सहसा भवेत् ।”
तदा सा मरणावस्था जायते द्विपुटाश्रया ॥१२॥

ततः शनैः शनैर् एव रेचयेन् नैव वेगतः ।”
महामुद्रां च तेनैव वदन्ति विबुधोत्तमाः ॥१३॥

इयं खलु महामुद्रा महासिद्धैः प्रदर्शिता ।”
महाक्लेशादयो दोषाः क्षीयन्ते मरणादयः ।”
महामुद्रां च तेनैव वदन्ति विबुधोत्तमाः ॥१४॥

चन्द्राङ्गे तु समभ्यस्य सूर्याङ्गे पुनर् अभ्यसेत् ।”
यावत्तुल्या भवेत् सङ्ख्या ततो मुद्रां विसर्जयेत् ॥१५॥

न हि पथ्यम् अपथ्यं वा रसाः सर्वे.अपि नीरसाः ।”
अपि भुक्तं विषं घोरं पीयूषम् अपि जीर्यति ॥१६॥

क्षयकुष्ठगुदावर्तगुल्माजीर्णपुरोगमाः ।”
तस्य दोषाः क्षयं यान्ति महामुद्रां तु यो.अभ्यसेत् ॥१७॥

कथितेयं महामुद्रा महासिद्धिकरा नृणाम् ।”
गोपनीया प्रयत्नेन न देया यस्य कस्यचित् ॥१८॥

अथ महाबन्धः”
पार्ष्णिं वामस्य पादस्य योनिस्थाने नियोजयेत् ।”
वामोरूपरि संस्थाप्य दक्षिणं चरणं तथा ॥१९॥

पूरयित्वा ततो वायुं हृदये चुबुकं दृढम् ।”
निष्पीड्यं वायुम् आकुञ्च्य मनोमध्ये नियोजयेत् ॥२०॥

धारयित्वा यथाशक्ति रेचयेद् अनिलं शनैः ।”
सव्याङ्गे तु समभ्यस्य दक्षाङ्गे पुनर् अभ्यसेत् ॥२१॥

मतम् अत्र तु केषांचित् कण्ठबन्धं विवर्जयेत् ।”
राजदन्तस्थजिह्वाया बन्धः शस्तो भवेद् इति ॥२२॥

अयं तु सर्वनाडीनाम् ऊर्ध्वं गतिनिरोधकः ।”
अयं खलु महाबन्धो महासिद्धिप्रदायकः ॥२३॥

कालपाशमहाबन्धविमोचनविचक्षणः ।”
त्रिवेणीसङ्गमं धत्ते केदारं प्रापयेन् मनः ॥२४॥

रूपलावण्यसम्पन्ना यथा स्त्री पुरुषं विना ।”
महामुद्रामहाबन्धौ निष्फलौ वेधवर्जितौ ॥२५॥

अथ महावेधः”
महाबन्धस्थितो योगी कृत्वा पूरकम् एकधीः ।”
वायूनां गतिम् आवृत्य निभृतं कण्ठमुद्रया ॥२६॥

समहस्तयुगो भूमौ स्फिचौ सनाडयेच् छनैः ।”
पुटद्वयम् अतिक्रम्य वायुः स्फुरति मध्यगः ॥२७॥

सोमसूर्याग्निसम्बन्धो जायते चामृताय वै ।”
मृतावस्था समुत्पन्ना ततो वायुं विरेचयेत् ॥२८॥

महावेधो.अयम् अभ्यासान् महासिद्धिप्रदायकः ।”
वलीपलितवेपघ्नः सेव्यते साधकोत्तमैः ॥२९॥

एतत् त्रयं महागुह्यं जरामृत्युविनाशनम् ।”
वह्निवृद्धिकरं चैव ह्य् अणिमादिगुणप्रदम् ॥३०॥

अष्टधा क्रियते चैव यामे यामे दिने दिने ।”
पुण्यसंभारसन्धाय पापौघभिदुरं सदा ।”
सम्यक्शिक्षावताम् एवं स्वल्पं प्रथमसाधनम् ॥३१॥

अथ खेचरी”
कपालकुहरे जिह्वा प्रविष्टा विपरीतगा ।”
भ्रुवोर् अन्तर्गता दृष्टिर् मुद्रा भवति खेचरी ॥३२॥

छेदनचालनदोहैः कलां क्रमेणाथ वर्धयेत् तावत् ।”
सा यावद् भ्रूमध्यं स्पृशति तदा खेचरीसिद्धिः ॥३३॥

स्नुहीपत्रनिभं शस्त्रं सुतीक्ष्णं स्निग्धनिर्मलम् ।”
समादाय ततस् तेन रोममात्रं समुच्छिनेत् ॥३४॥

ततः सैन्धवपथ्याभ्यां चूर्णिताभ्यां प्रघर्षयेत् ।”
पुनः सप्तदिने प्राप्ते रोममात्रं समुच्छिनेत् ॥३५॥

एवं क्रमेण षण्मासं नित्यं युक्तः समाचरेत् ।”
षण्मासाद् रसनामूलशिराबन्धः प्रणश्यति ॥३६॥

कलां पराङ्मुखीं कृत्वा त्रिपथे परियोजयेत् ।”
सा भवेत् खेचरी मुद्रा व्योमचक्रं तद् उच्यते ॥३७॥

रसनाम् ऊर्ध्वगां कृत्वा क्षणार्धम् अपि तिष्ठति ।”
विषैर् विमुच्यते योगी व्याधिमृत्युजरादिभिः ॥३८॥

न रोगो मरणं तन्द्रा न निद्रा न क्षुधा तृषा ।”
न च मूर्च्छा भवेत् तस्य यो मुद्रां वेत्ति खेचरीम् ॥३९॥

पीड्यते न स रोगेण लिप्यते न च कर्मणा ।”
बाध्यते न स कालेन यो मुद्रां वेत्ति खेचरीम् ॥४०॥

चित्तं चरति खे यस्माज् जिह्वा चरति खे गता ।”
तेनैषा खेचरी नाम मुद्रा सिद्धैर् निरूपिता ॥४१॥

खेचर्या मुद्रितं येन विवरं लम्बिकोर्ध्वतः ।”
न तस्य क्षरते बिन्दुः कामिन्याः श्लेषितस्य च ॥४२॥

चलितो.अपि यदा बिन्दुः सम्प्राप्तो योनिमण्डलम् ।”
व्रजत्य् ऊर्ध्वं हृतः शक्त्या निबद्धो योनिमुद्रया ॥४३॥

ऊर्ध्वजिह्वः स्थिरो भूत्वा सोमपानं करोति यः ।”
मासार्धेन न सन्देहो मृत्युं जयति योगवित् ॥४४॥

नित्यं सोमकलापूर्णं शरीरं यस्य योगिनः ।”
तक्षकेणापि दष्टस्य विषं तस्य न सर्पति ॥४५॥

इन्धनानि यथा वह्निस् तैलवर्ति च दीपकः ।”
तथा सोमकलापूर्णं देही देहं न मुञ्चति ॥४६॥

गोमांसं भक्षयेन् नित्यं पिबेद् अमरवारुणीम् ।”
कुलीनं तम् अहं मन्ये चेतरे कुलघातकाः ॥४७॥

गोशब्देनोदिता जिह्वा तत् प्रवेशो हि तालुनि ।”
गोमांसभक्षणं तत् तु महापातकनाशनम् ॥४८॥

जिह्वाप्रवेशसम्भूतवह्निनोत्पादितः खलु ।”
चन्द्रात् स्रवति यः सारः सा स्याद् अमरवारुणी ॥४९॥

चुम्बन्ती यदि लम्बिकाग्रम् अनिशं जिह्वारसस्यन्दिनी”
सक्षारा कटुकाम्लदुग्धसदृशी मध्वाज्यतुल्या तथा ।”
व्याधीनां हरणं जरान्तकरणं शस्त्रागमोदीरणं”
तस्य स्याद् अमरत्वम् अष्टगुणितं सिद्धाङ्गनाकर्षणम् ॥५०॥

मूर्ध्नः षोडशपत्रपद्मगलितं प्राणाद् अवाप्तं हठाद्”
ऊर्द्व्हास्यो रसनां नियम्य विवरे शक्तिं परां चिन्तयन् ।”
उत्कल्लोलकलाजलं च विमलं धारामयं यः पिबेन्”
निर्व्याधिः स मृणालकोमलवपुर् योगी चिरं जीवति ॥५१॥

यत् प्रालेयं प्रहितसुषिरं मेरुमूर्धान्तरस्थं”
तस्मिंस् तत्त्वं प्रवदति सुधीस् तन्मुखं निम्नगानाम् ।”
चन्द्रात् सारः स्रवति वपुषस् तेन मृत्युर् नराणां”
तद् बध्नीयात् सुकरणम् अधो नान्यथा कायसिद्धिः ॥५२॥

सुषिरं ज्ञानजनकं पञ्चस्रोतःसमन्वितम् ।”
तिष्ठते खेचरी मुद्रा तस्मिन् शून्ये निरञ्जने ॥५३॥

एकं सृष्टिमयं बीजम् एका मुद्रा च खेचरी ।”
एको देवो निरालम्ब एकावस्था मनोन्मनी ॥५४॥
अथ उड्डीयानबन्धः”
बद्धो येन सुषुम्णायां प्राणस् तूड्डीयते यतः ।”
तस्माद् उड्डीयनाख्यो.अयं योगिभिः समुदाहृतः ॥५५॥

उड्डीनं कुरुते यस्माद् अविश्रान्तं महाखगः ।”
उड्डीयानं तद् एव स्यात् तव बन्धो.अभिधीयते ॥५६॥

उदरे पश्चिमं तानं नाभेर् ऊर्ध्वं च कारयेत् ।”
उड्डीयानो ह्य् असौ बन्धो मृत्युमातङ्गकेसरी ॥५७॥

उड्डीयानं तु सहजं गुरुणा कथितं सदा ।”
अभ्यसेत् सततं यस् तु वृद्धो.अपि तरुणायते ॥५८॥

नाभेर् ऊर्ध्वम् अधश् चापि तानं कुर्यात् प्रयत्नतः ।”
षण्मासम् अभ्यसेन् मृत्युं जयत्य् एव न संशयः ॥५९॥

सर्वेषाम् एव बन्धानां उत्तमो ह्य् उड्डीयानकः ।”
उड्डियाने दृढे बन्धे मुक्तिः स्वाभाविकी भवेत् ॥६०॥

अथ मूलबन्धः”
पार्ष्णिभागेन सम्पीड्य योनिम् आकुञ्चयेद् गुदम् ।”
अपानम् ऊर्ध्वम् आकृष्य मूलबन्धो.अभिधीयते ॥६१॥

अधोगतिम् अपानं वा ऊर्ध्वगं कुरुते बलात् ।”
आकुञ्चनेन तं प्राहुर् मूलबन्धं हि योगिनः ॥६२॥

गुदं पार्ष्ण्या तु सम्पीड्य वायुम् आकुञ्चयेद् बलात् ।”
वारं वारं यथा चोर्ध्वं समायाति समीरणः ॥६३॥

प्राणापानौ नादबिन्दू मूलबन्धेन चैकताम् ।”
गत्वा योगस्य संसिद्धिं यच्छतो नात्र संशयः ॥६४॥

अपानप्राणयोर् ऐक्यं क्षयो मूत्रपुरीषयोः ।”
युवा भवति वृद्धो.अपि सततं मूलबन्धनात् ॥६५॥

अपान ऊर्ध्वगे जाते प्रयाते वह्निमण्डलम् ।”
तदानलशिखा दीर्घा जायते वायुनाहता ॥६६॥

ततो यातो वह्न्यपानौ प्राणम् उष्णस्वरूपकम् ।”
तेनात्यन्तप्रदीप्तस् तु ज्वलनो देहजस् तथा ॥६७॥

तेन कुण्डलिनी सुप्ता सन्तप्ता सम्प्रबुध्यते ।”
दण्डाहता भुजङ्गीव निश्वस्य ऋजुतां व्रजेत् ॥६८॥

बिलं प्रविष्टेव ततो ब्रह्मनाड्यं तरं व्रजेत् ।”
तस्मान् नित्यं मूलबन्धः कर्तव्यो योगिभिः सदा ॥६९॥

अथ जलन्धरबन्धः”
कण्ठम् आकुञ्च्य हृदये स्थापयेच् चिबुकं दृढम् ।”
बन्धो जालन्धराख्यो.अयं जरामृत्युविनाशकः ॥७०॥

बध्नाति हि सिराजालम् अधोगामि नभोजलम् ।”
ततो जालन्धरो बन्धः कण्ठदुःखौघनाशनः ॥७१॥

जालन्धरे कृते बन्धे कण्ठसंकोचलक्षणे ।”
न पीयूषं पतत्य् अग्नौ न च वायुः प्रकुप्यति ॥७२॥

कण्ठसंकोचनेनैव द्वे नाड्यौ स्तम्भयेद् दृढम् ।”
मध्यचक्रम् इदं ज्ञेयं षोडशाधारबन्धनम् ॥७३॥

मूलस्थानं समाकुञ्च्य उड्डियानं तु कारयेत् ।”
इडां च पिङ्गलां बद्ध्वा वाहयेत् पश्चिमे पथि ॥७४॥

अनेनैव विधानेन प्रयाति पवनो लयम् ।”
ततो न जायते मृत्युर् जरारोगादिकं तथा ॥७५॥

बन्धत्रयम् इदं श्रेष्ठं महासिद्धैश् च सेवितम् ।”
सर्वेषां हठतन्त्राणां साधनं योगिनो विदुः ॥७६॥

यत् किंचित् स्रवते चन्द्राद् अमृतं दिव्यरूपिणः ।”
तत् सर्वं ग्रसते सूर्यस् तेन पिण्डो जरायुतः ॥७७॥

अथ विपरीतकरणी मुद्रा”
तत्रास्ति करणं दिव्यं सूर्यस्य मुखवञ्चनम् ।”
गुरूपदेशतो ज्ञेयं न तु शास्त्रार्थकोटिभिः ॥७८॥

ऊर्ध्वनाभेर् अधस् तालोर् ऊर्ध्वं भानुर् अधः शशी ।”
करणी विपरीताखा गुरुवाक्येन लभ्यते ॥७९॥

नित्यम् अभ्यासयुक्तस्य जठराग्निविवर्धनी ।”
आहारो बहुलस् तस्य सम्पाद्यः साधकस्य च ॥८०॥

अल्पाहारो यदि भवेद् अग्निर् दहति तत्क्षणात् ।”
अधःशिराश् चोर्ध्वपादः क्षणं स्यात् प्रथमे दिने ॥८१॥

क्षणाच् च किंचिद् अधिकम् अभ्यसेच् च दिने दिने ।”
वलितं पलितं चैव षण्मासोर्ध्वं न दृश्यते ।”
याममात्रं तु यो नित्यम् अभ्यसेत् स तु कालजित् ॥८२॥

अथ वज्रोली”
स्वेच्छया वर्तमानो.अपि योगोक्तैर् नियमैर् विना ।”
वज्रोलीं यो विजानाति स योगी सिद्धिभाजनम् ॥८३॥

तत्र वस्तुद्वयं वक्ष्ये दुर्लभं यस्य कस्यचित् ।”
क्षीरं चैकं द्वितीयं तु नारी च वशवर्तिनी ॥८४॥

मेहनेन शनैः सम्यग् ऊर्ध्वाकुञ्चनम् अभ्यसेत् ।”
पुरुषो.अप्य् अथवा नारी वज्रोलीसिद्धिम् आप्नुयात् ॥८५॥

यत्नतः शस्तनालेन फूत्कारं वज्रकन्दरे ।”
शनैः शनैः प्रकुर्वीत वायुसंचारकारणात् ॥८६॥

नारीभगे पदद्बिन्दुम् अभ्यासेनोर्ध्वम् आहरेत् ।”
चलितं च निजं बिन्दुम् ऊर्ध्वम् आकृष्य रक्षयेत् ॥८७॥

एवं संरक्षयेद् बिन्दुं जयति योगवित् ।”
मरणं बिन्दुपातेन जीवनं बिन्दुधारणात् ॥८८॥

सुगन्धो योगिनो देहे जायते बिन्दुधारणात् ।”
यावद् बिन्दुः स्थिरो देहे तावत् कालभयं कुतः ॥८९॥

चित्तायत्तं न्ऋणां शुक्रं शुक्रायत्तं च जीवितम् ।”
तस्माच् छुक्रं मनश् चैव रक्षणीयं प्रयत्नतः ॥९०॥

ऋतुमत्या रजो.अप्य् एवं निजं बिन्दुं च रक्षयेत् ।”
मेढ्रेणाकर्षयेद् ऊर्ध्वं सम्यग् अभ्यासयोगवित् ॥९१॥

अथ सहजोलिः”
सहजोलिश् चामरोलिर् वज्रोल्या भेद एकतः ।”
जले सुभस्म निक्षिप्य दग्धगोमयसम्भवम् ॥९२॥

वज्रोलीमैथुनाद् ऊर्ध्वं स्त्रीपुंसोः स्वाङ्गलेपनम् ।”
आसीनयोः सुखेनैव मुक्तव्यापारयोः क्षणात् ॥९३॥

सहजोलिर् इयं प्रोक्ता श्रद्धेया योगिभिः सदा ।”
अयं शुभकरो योगो भोगयुक्तो.अपि मुक्तिदः ॥९४॥

अयं योगः पुण्यवतां धीराणां तत्त्वदर्शिनाम् ।”
निर्मत्सराणां वै सिध्येन् न तु मत्सरशालिनाम् ॥९५॥

अथ अमरोली”
पित्तोल्बणत्वात् प्रथमाम्बुधारां”
विहाय निःसारतयान्त्य् अधाराम् ।”
निषेव्यते शीतलमध्यधारा”
कापालिके खण्डमते.अमरोली ॥९६॥

अमरीं यः पिबेन् नित्यं नस्यं कुर्वन् दिने दिने ।”
वज्रोलीम् अभ्यसेत् सम्यक् सामरोलीति कथ्यते ॥९७॥

अभ्यासान् निःसृतां चान्द्रीं विभूत्या सह मिश्रयेत् ।”
धारयेद् उत्तमाङ्गेषु दिव्यदृष्टिः प्रजायते ॥९८॥

पुंसो बिन्दुं समाकुञ्च्य सम्यग् अभ्यासपाटवात् ।”
यदि नारी रजो रक्षेद् वज्रोल्या सापि योगिनी ॥९९॥

तस्याः किंचिद् रजो नाशं न गच्छति न संशयः ।”
तस्याः शरीरे नादश् च बिन्दुताम् एव गच्छति ॥१००॥

स बिन्दुस् तद् रजश् चैव एकीभूय स्वदेहगौ ।”
वज्रोल्यभ्यासयोगेन सर्वसिद्धिं प्रयच्छतः ॥१०१॥

रक्षेद् आकुञ्चनाद् ऊर्ध्वं या रजः सा हि योगिनी ।”
अतीतानागतं वेत्ति खेचरी च भवेद् ध्रुवम् ॥१०२॥

देहसिद्धिं च लभते वज्रोल्यभ्यासयोगतः ।”
अयं पुण्यकरो योगो भोगे भुक्ते.अपि मुक्तिदः ॥१०३॥

अथ शक्तिचालनम्”
कुटिलाङ्गी कुण्डलिनी भुजङ्गी शक्तिर् ईश्वरी ।”
कुण्डल्य् अरुन्धती चैते शब्दाः पर्यायवाचकाः ॥१०४॥

उद्घाटयेत् कपाटं तु यथा कुंचिकया हठात् ।”
कुण्डलिन्या तथा योगी मोक्षद्वारं विभेदयेत् ॥१०५॥

येन मार्गेण गन्तव्यं ब्रह्मस्थानं निरामयम् ।”
मुखेनाच्छाद्य तद् वारं प्रसुप्ता परमेश्वरी ॥१०६॥

कन्दोर्ध्वे कुण्डली शक्तिः सुप्ता मोक्षाय योगिनाम् ।”
बन्धनाय च मूढानां यस् तां वेत्ति स योगवित् ॥१०७॥

कुण्डली कुटिलाकारा सर्पवत् परिकीर्तिता ।”
सा शक्तिश् चालिता येन स मुक्तो नात्र संशयः ॥१०८॥

गङ्गायमुनयोर् मध्ये बालरण्डां तपस्विनीम् ।”
बलात्कारेण गृह्णीयात् तद् विष्णोः परमं पदम् ॥१०९॥

इडा भगवती गङ्गा पिङ्गला यमुना नदी ।”
इडापिङ्गलयोर् मध्ये बालरण्डा च कुण्डली ॥११०॥

पुच्छे प्रगृह्य भुजङ्गीं सुप्ताम् उद्बोधयेच् च ताम् ।”
निद्रां विहाय सा शक्तिर् ऊर्ध्वम् उत्तिष्ठते हठात् ॥१११॥

अवस्थिता चैव फणावती सा”
प्रातश् च सायं प्रहरार्धमात्रम् ।”
प्रपूर्य सूर्यात् परिधानयुक्त्या”
प्रगृह्य नित्यं परिचालनीया ॥११२॥

ऊर्ध्वं वितस्तिमात्रं तु विस्तारं चतुरङ्गुलम् ।”
मृदुलं धवलं प्रोक्तं वेष्टिताम्बरलक्षणम् ॥११३॥

सति वज्रासने पादौ कराभ्यां धारयेद् दृढम् ।”
गुल्फदेशसमीपे च कन्दं तत्र प्रपीडयेत् ॥११४॥

वज्रासने स्थितो योगी चालयित्वा च कुण्डलीम् ।”
कुर्याद् अनन्तरं भस्त्रां कुण्डलीम् आशु बोधयेत् ॥११५॥

भानोर् आकुञ्चनं कुर्यात् कुण्डलीं चालयेत् ततः ।”
मृत्युवक्त्रगतस्यापि तस्य मृत्युभयं कुतः ॥११६॥

मुहूर्तद्वयपर्यन्तं निर्भयं चालनाद् असौ ।”
ऊर्ध्वम् आकृष्यते किंचित् सुषुम्णायां समुद्गता ॥११७॥

तेन कुण्डलिनी तस्याः सुषुम्णाया मुखं ध्रुवम् ।”
जहाति तस्मात् प्राणो.अयं सुषुम्णां व्रजति स्वतः ॥११८॥

तस्मात् संचालयेन् नित्यं सुखसुप्ताम् अरुन्धतीम् ।”
तस्याः संचालनेनैव योगी रोगैः प्रमुच्यते ॥११९॥

येन संचालिता शक्तिः स योगी सिद्धिभाजनम् ।”
किम् अत्र बहुनोक्तेन कालं जयति लीलया ॥१२०॥

ब्रह्मचर्यरतस्यैव नित्यं हितमिताशिनः ।”
मण्डलाद् दृश्यते सिद्धिः कुण्डल्यभ्यासयोगिनः ॥१२१॥

कुण्डलीं चालयित्वा तु भस्त्रां कुर्याद् विशेषतः ।”
एवम् अभ्यस्यतो नित्यं यमिनो यमभीः कुतः ॥१२२॥

द्वासप्ततिसहस्राणां नाडीनां मलशोधने ।”
कुतः प्रक्षालनोपायः कुण्डल्यभ्यसनाद् ऋते ॥१२३॥

इयं तु मध्यमा नाडी दृढाभ्यासेन योगिनाम् ।”
आसनप्राणसंयाममुद्राभिः सरला भवेत् ॥१२४॥

अभ्यासे तु विनिद्राणां मनो धृत्वा समाधिना ।”
रुद्राणी वा परा मुद्रा भद्रां सिद्धिं प्रयच्छति ॥१२५॥

राजयोगं विना पृथ्वी राजयोगं विना निशा ।”
राजयोगं विना मुद्रा विचित्रापि न शोभते ॥१२६॥

मारुतस्य विधिं सर्वं मनोयुक्तं समभ्यसेत् ।”
इतरत्र न कर्तव्या मनोवृत्तिर् मनीषिणा ॥१२७॥

इति मुद्रा दश प्रोक्ता आदिनाथेन शम्भुना ।”
एकैका तासु यमिनां महासिद्धिप्रदायिनी ॥१२८॥

उपदेशं हि मुद्राणां यो दत्ते साम्प्रदायिकम् ।”
स एव श्रीगुरुः स्वामी साक्षाद् ईश्वर एव सः ॥१२९॥

तस्य वाक्यपरो भूत्वा मुद्राभ्यासे समाहितः ।”
अणिमादिगुणैः सार्धं लभते कालवञ्चनम् ॥१३०॥

छतुर्थोपदेशः
Chaturthopadeśaḥ

नमः शिवाय गुरवे नादबिन्दुकलात्मने ।”
निरञ्जनपदं याति नित्यं तत्र परायणः ॥१॥

अथेदानीं प्रवक्ष्यामि समाधिक्रमम् उत्तमम् ।”
मृत्युघ्नं च सुखोपायं ब्रह्मानन्दकरं परम् ॥२॥

राजयोगः समाधिश् च उन्मनी च मनोन्मनी ।”
अमरत्वं लयस् तत्त्वं शून्याशून्यं परं पदम् ॥३॥

अमनस्कं तथाद्वैतं निरालम्बं निरञ्जनम् ।”
जीवन्मुक्तिश् च सहजा तुर्या चेत्य् एकवाचकाः ॥४॥

सलिले सैन्धवं यद्वत् साम्यं भजति योगतः ।”
तथात्ममनसोर् ऐक्यं समाधिर् अभिधीयते ॥५॥

यदा संक्षीयते प्राणो मानसं च प्रलीयते ।”
तदा समरसत्वं च समाधिर् अभिधीयते ॥६॥

तत्समं च द्वयोर् ऐक्यं जीवात्मपरमात्मनोः ।”
प्रनष्टसर्वसङ्कल्पः समाधिः सो.अभिधीयते ॥७॥

राजयोगस्य माहात्म्यं को वा जानाति तत्त्वतः ।”
जञानं मुक्तिः सथितिः सिद्धिर्गुरुवाक्येन लभ्यते ॥ ८ ॥

दुर्लभो विषयत्यागो दुर्लभं तत्त्वदर्शनम् ।”
दुर्लभा सहजावस्था सद्गुरोः करुणां विना ॥९॥

विविधैर् आसनैः कुभैर् विचित्रैः करणैर् अपि ।”
प्रबुद्धायां महाशक्तौ प्राणः शून्ये प्रलीयते ॥१०॥

उत्पन्नशक्तिबोधस्य त्यक्तनिःशेषकर्मणः ।”
योगिनः सहजावस्था स्वयम् एव प्रजायते ॥११॥

सुषुम्णावाहिनि प्राणे शून्ये विशति मानसे ।”
तदा सर्वाणि कर्माणि निर्मूलयति योगवित् ॥१२॥

अमराय नमस् तुभ्यं सो.अपि कालस् त्वया जितः ।”
पतितं वदने यस्य जगद् एतच् चराचरम् ॥१३॥

चित्ते समत्वम् आपन्ने वायौ व्रजति मध्यमे ।”
तदामरोली वज्रोली सहजोली प्रजायते ॥१४॥

ज्ञानं कुतो मनसि सम्भवतीह तावत्”
प्राणो.अपि जीवति मनो म्रियते न यावत् ।”
प्राणो मनो द्वयम् इदं विलयं नयेद् यो”
मोक्षं स गच्छति नरो न कथंचिद् अन्यः ॥१५॥

ज्ञात्वा सुषुम्णासद्भेदं कृत्वा वायुं च मध्यगम् ।”
स्थित्वा सदैव सुस्थाने ब्रह्मरन्ध्रे निरोधयेत् ॥१६॥

सूर्यचन्द्रमसौ धत्तः कालं रात्रिन्दिवात्मकम् ।”
भोक्त्री सुषुम्ना कालस्य गुह्यम् एतद् उदाहृतम् ॥१७॥

द्वासप्ततिसहस्राणि नाडीद्वाराणि पञ्जरे ।”
सुषुम्णा शाम्भवी शक्तिः शेषास् त्व् एव निरर्थकाः ॥१८॥

वायुः परिचितो यस्माद् अग्निना सह कुण्डलीम् ।”
बोधयित्वा सुषुम्णायां प्रविशेद् अनिरोधतः ॥१९॥

सुषुम्णावाहिनि प्राणे सिद्ध्यत्य् एव मनोन्मनी ।”
अन्यथा त्व् इतराभ्यासाः प्रयासायैव योगिनाम् ॥२०॥

पवनो बध्यते येन मनस् तेनैव बध्यते ।”
मनश् च बध्यते येन पवनस् तेन बध्यते ॥२१॥

हेतुद्वयं तु चित्तस्य वासना च समीरणः ।”
तयोर् विनष्ट एकस्मिन् तौ द्वाव् अपि विनश्यतः ॥२२॥

मनो यत्र विलीयेत पवनस् तत्र लीयते ।”
पवनो लीयते यत्र मनस् तत्र विलीयते ॥२३॥

दुग्धाम्बुवत् संमिलिताव् उभौ तौ”
तुल्यक्रियौ मानसमारुतौ हि ।”
यतो मरुत् तत्र मनःप्रवृत्तिर्”
यतो मनस् तत्र मरुत्प्रवृत्तिः ॥२४॥

तत्रैकनाशाद् अपरस्य नाश”
एकप्रवृत्तेर् अपरप्रवृत्तिः ।”
अध्वस्तयोश् चेन्द्रियवर्गवृत्तिः”
प्रध्वस् तयोर् मोक्षपदस्य सिद्धिः ॥२५॥

रसस्य मनसश् चैव चञ्चलत्वं स्वभावतः ।”
रसो बद्धो मनो बद्धं किं न सिद्ध्यति भूतले ॥२६॥

मूर्च्छितो हरते व्याधीन् मृतो जीवयति स्वयम् ।”
बद्धः खेचरतां धत्ते रसो वायुश् च पार्वति ॥२७॥

मनः स्थैर्यं स्थिरो वायुस् ततो बिन्दुः स्थिरो भवेत् ।”
बिन्दुस्थैर्यात् सदा सत्त्वं पिण्डस्थैर्यं प्रजायते ॥२८॥

इन्द्रियाणां मनो नाथो मनोनाथस् तु मारुतः ।”
मारुतस्य लयो नाथः स लयो नादम् आश्रितः ॥२९॥

सो.अयम् एवास्तु मोक्षाख्यो मास्तु वापि मतान्तरे ।”
मनःप्राणलये कश्चिद् आनन्दः सम्प्रवर्तते ॥३०॥

प्रनष्टश्वासनिश्वासः प्रध्वस्तविषयग्रहः ।”
निश्चेष्टो निर्विकारश् च लयो जयति योगिनाम् ॥३१॥

उच्छिन्नसर्वसङ्कल्पो निःशेषाशेषचेष्टितः ।”
स्वावगम्यो लयः को.अपि जायते वागगोचरः ॥३२॥

यत्र दृष्टिर् लयस् तत्र भूतेन्द्रियसनातनी ।”
सा शक्तिर् जीवभूतानां द्वे अलक्ष्ये लयं गते ॥३३॥

लयो लय इति प्राहुः कीदृशं लयलक्षणम् ।”
अपुनर्वासनोत्थानाल् लयो विषयविस्मृतिः ॥३४॥

वेदशास्त्रपुराणानि सामान्यगणिका इव ।”
एकैव शाम्भवी मुद्रा गुप्ता कुलवधूर् इव ॥३५॥

अथ शाम्भवी”
अन्तर्लक्ष्यं बहिर्दृष्टिर्निमेषोन्मेष॒वर्जिता ।”
एषा सा शाम्भवी मुद्रा वेद॒शास्त्रेषु गोपिता ॥३६॥

अन्तर् लक्ष्यविलीनचित्तपवनो योगी यदा वर्तते”
दृष्ट्या निश्चलतारया बहिर् अधः पश्यन्न् अपश्यन्न् अपि ।”
मुद्रेयं खलु शाम्भवी भवति सा लब्धा प्रसादाद् गुरोः”
शून्याशून्यविलक्षणं स्फुरति तत् तत्त्वं पदं शाम्भवम् ॥३७॥

श्रीशाम्भव्याश् च खेचर्या अवस्थाधामभेदतः ।”
भवेच् चित्तलयानन्दः शून्ये चित्सुखरूपिणि ॥३८॥